Natuurbehoud Om een einde te maken aan de ongebreidelde consumptie van witpunthaaien in haaienvinnensoep gaan landen de handel in haaien en roggen geheel verbieden. Dat is een vroeg resultaat van de Cites-top in Oezbekistan.
Oceanische witpunthaai.
De toekomst van honderden bedreigde dier- en plantensoorten staat op het spel tijdens de top van Cites, tot en met 5 december in Samarkand in Oezbekistan. Cites is een internationaal verdrag tussen 185 landen dat er sinds de oprichting in 1975 voor moet zorgen dat wildhandel het voortbestaan van soorten niet in gevaar brengt. Vorige week kregen onder meer okapi’s en meer dan zeventig haaien- en roggensoorten de hoogste internationale beschermingsstatus.
Barbara Slee, senior programmamanager bij dierenbeschermingsorganisatie IFAW en al twee jaar bezig met de voorbereidingen voor de top, is voor Nederland aanwezig in Samarkand. Volgens Slee is Cites uniek ten opzichte van andere milieuverdragen omdat handhaving bij de afspraken zit inbegrepen. „Als een land niet expliciet kan aantonen dat de handel – als die nog gedeeltelijk is toegestaan – volgens de regels gebeurt, dan kunnen er sancties worden opgelegd zoals het stopzetten van alle handel. Daardoor nemen landen het verdrag heel serieus.”
De impact van zowel legale als illegale wildhandel op de wereldwijde biodiversiteit is enorm. In een Cites-rapport uit 2022 wordt de financiële waarde van de legale handel in planten en dieren wereldwijd geschat op 220 miljard dollar (190 miljard euro) per jaar. De illegale wildhandel wordt op zo’n 20 miljard dollar (17 miljard euro) per jaar geschat – en is daarmee de vijfde grootste illegale activiteit ter wereld, na drugshandel, mensenhandel, wapenhandel en productvervalsing. Europa speelt daarin een centrale rol als een van de grootste import- en doorvoergebieden, blijkt uit een rapport van Traffic uit 2023.
Tijdens de top in Samarkand stemmen de deelnemende landen gedurende twee weken op voorstellen om de handel in dier- en plantensoorten geheel of gedeeltelijk te verbieden of juist weer toe te staan. Zo’n driekwart van de voorstellen heeft betrekking op fauna, een kwart op flora.
Tal van belangenorganisaties proberen de landenstemming in Samarkand te beïnvloeden, waaronder natuurbeschermingsorganisaties, maar ook vertegenwoordigers van de handel in onder meer exotische huisdieren, bont en leer, cosmetica en traditionele medicijnen. Tijdens de vorige top, in 2022 in Panama, ontstond grote ophef in de klassieke muziekwereld. Toen werd alle internationale handel in pernambuco verboden – de Braziliaanse houtsoort waarvan vrijwel elke strijkstok voor cello en viool is gemaakt. Na overleg zijn muziekinstrumenten toen vrijgesteld van de regeling.
De opvallendste overwinning voor natuurbeschermers in Samarkand is vorige week behaald voor het behoud van in totaal meer dan zeventig haaien en roggen, waaronder witpunthaaien, walvishaaien en manta- en duivelsroggen. De handel in deze soorten was tot nu toe beperkt toegestaan (wat Cites ‘Bijlage II’ noemt) maar wordt nu geheel verboden. (‘Bijlage I’).
Het is voor het eerst dat soorten met een dergelijke grote commerciële waarde voor de visserij een volledig handelsverbod krijgen. Jaarlijks worden naar schatting honderd miljoen haaien en roggen voor consumptie gedood, bijvoorbeeld voor haaienvinnensoep, door landen als China, Indonesië, Singapore, Spanje en India. Hierdoor is de wereldwijde populatie kraakbeenvissen – de klasse die alle haaien en roggen omvat – de afgelopen vijftig jaar met zo’n 70 procent afgenomen.
Dat de handelsverboden van Cites een soort voor uitsterven kunnen behoeden bewijst de groene zeeschildpad, die ook wel soepschildpad heet. Al in 1981 werd voor deze dieren een totaal handelsverbod opgelegd. (‘Bijlage I’) De afgelopen decennia ‘klom’ de schildpad maar liefst drie plekken op de ‘Rode Lijst’ van bedreigde soorten van de IUCN, in de goede richting: van ‘bedreigd’ naar ‘veilig’. De IUCN zet zich als internationaal samenwerkingsverband in voor natuurbehoud.
Het komt maar zelden voor dat een diersoort van Bijlage I wordt verwijderd. Als dat gebeurt is het meestal geen goed teken. Dit jaar overkwam het de Caribische monniksrob, een zeehond die niet schuw is voor mensen en al sinds de komst van Europeanen in Centraal-Amerika in de zestiende eeuw flink werd bejaagd. De soort is sinds 2008 officieel uitgestorven, en om die reden nu geschrapt uit de Citeslijst.
Een belangrijk onderwerp op de milieutop is volgens Barbara Slee de handel in exotische ‘huisdieren’, die de laatste jaren een vlucht nam. Het gaat daarbij vooral om vogels en reptielen, maar ook om populaire zoogdieren zoals luiaards. Via online advertenties worden ze verkocht aan particulieren in met name Azië, Europa en de Verenigde Staten.
Ook de handel rond grote Afrikaanse fauna – al sinds de oprichting van Cites in 1975 een heet hangijzer – leidt dit jaar weer tot felle discussie. Zo wil Namibië de verkoop van olifantenivoor en neushoornhoorn uit oude overheidsvoorraden toelaten. In 2008 werd zo’n ‘buy-off’ van 106 ton ivoor eenmalig toegestaan, met rampzalige gevolgen. Slee: „In de periode erna zijn toen duizenden olifanten afgeslacht. Je kunt legaal en illegaal ivoor niet uit elkaar houden, dus het nieuwe ivoor werd witgewassen door te doen alsof het oud was.”
Drie soorten die dit jaar op de agenda staan tijdens de Cites-top in Samarkand:
„De blauwe vlekken op de rug van het mannetje zijn een teken dat de paartijd begint”, meldt een Oostenrijkse reptielenfokker op Instagram. Op zijn video achtervolgen twee zeeleguanen elkaar over een namaakrots door een terrarium, begeleid door een vrolijk muziekje. Zeeleguanen, de enige reptielen die hun voedsel uit zee halen, leven op de Galapagoseilanden bij Ecuador. Ze hebben de IUCN-status ‘kwetsbaar’ en in Ecuador is handel in de dieren strikt verboden. Het land heeft sinds de oprichting van Cites in 1975 zelfs geen enkele export van de dieren geregistreerd. Hoe komt het paartje dan toch in Oostenrijk terecht?
Een studie in het tijdschrift Biological Conservation van afgelopen mei laat zien hoe wilde zee- en landleguanen via een internationaal handelsnetwerk worden verkocht aan verzamelaars over de hele wereld, zogenaamd als gefokte dieren. Oeganda is ontmaskerd als exporteur van de zeeleguanen en van drie soorten landleguanen die ook op de Galapagoseilanden thuishoren. De smokkelroute loopt vaak nog via Mali of Zwitserland voordat de dieren bij particulieren terechtkomen die het wel interessant vinden zo’n bijzondere endemische soort in hun terrarium te hebben.
Charles Darwin beschreef zeeleguanen als „nogal lelijk” en noemde ze „duivels der duisternis” toen hij in 1835 de Galapagoseilanden aandeed, maar hun unieke adaptatie aan het strandleven hielp hem wel zijn gedachten over evolutie vorm te geven. Zeeleguanen ontwikkelden een stompe snuit en gevorkte tanden, waarmee ze goed algen van rotsen onderwater kunnen schrapen. Hun verre voorouders moeten ooit vanaf het vasteland, 1.500 kilometer verderop, naar de vulkanische eilandengroep zijn gedreven, mogelijk door zich vast te klampen aan planten, waarna ze verder evolueerden.
Ondanks hun heldhaftige zeereis en bijzondere adaptaties staan de zee- en landleguanen van de Galapagoseilanden op de Rode Lijst, met een status variërend van ‘kwetsbaar’ tot ‘ernstig bedreigd.’ Hun leven in kleine, geïsoleerde populaties maakt ze gevoelig voor stormen en andere natuurrampen – die toenemen als gevolg van klimaatverandering. Om te voorkomen dat ze ook nog worden gevangen en in Oostenrijk in een terrarium opduiken, stelt Ecuador nu een volledig handelsverbod voor. Barbara Slee: „Landen die er zelf veel aan doen om hun biodiversiteit te beschermen zouden we met het Cites-verdrag moeten steunen.” Deze week wordt erover gestemd.
Afgelopen zaterdag kreeg het voorstel om de handel in okapi’s volledig te verbieden in Samarkand een meerderheid van de stemmen. De okapi (Okapia johnstoni) lijkt met zijn zwart-wit gestreepte flanken ietwat op een zebra, maar is als onevenhoevige de enige nog levende verwant van de giraf. Het dier komt alleen voor in enkele regenwouden in Congo (DRC). Zijn ‘ontdekking’ door de westerse wetenschap in 1901, met dank aan de lokale bevolking die het dier allang kende, blies de hoop op het bestaan van fabeldieren als de eenhoorn weer nieuw leven in. Als zo’n wonderbaarlijk dier als de okapi bestaat, welke dieren hadden zich dan nog meer al die tijd buiten Europees blikveld weten schuil te houden?
De okapi, ‘de eenhoorn van Afrika’.
Het gaat niet goed met de ‘eenhoorn van Afrika.’ Stropers verkopen hun huiden voor duizenden dollars als decoratie terwijl hun vlees, botten en vet via Oeganda worden verkocht als ingrediënt voor traditionele medicijnen, vooral aan Aziatische landen. De aanleg van mijnen voor delving van goud en edelmetalen vernietigen leefgebieden van okapi’s. De aanwezigheid van de mijnwerkers leidt tot een toename van de stroperij, gedreven door de buitenlandse vraag. Populatieschattingen van de schuwe dieren zijn lastig te maken en lopen uiteen van dertigduizend tot slechts enkele duizenden.
Tot nu toe stonden okapi’s niet in het Cites-verdrag en genoten ze alleen nationale bescherming. Ngo’s als de Wildlife Conservation Society zien een totaalverbod via Cites als noodzakelijke steun aan Congo, dat het voorstel voor bescherming van hun ‘nationale dier’ zelf heeft ingediend. Decennialang probeert de regering daar gesteund door ngo’s de leefgebieden tegen stroperij en andere grootschalige illegale activiteiten te beschermen. Ook de inheemse bevolking die van de bossen afhankelijk is profiteert hiervan. De okapiprojecten bleven niet zonder offers. In 2012 werd een volledig onderzoekscentrum in het Okapi Wildlife Reserve uitgemoord door stropers, waarbij zes mensen en veertien okapi’s om het leven kwamen. In 2017 en 2020 werden er nog eens respectievelijk vijf en twee rangers van het centrum vermoord.
Van alle haaien en roggen die afgelopen donderdag in Samarkand de hoogste internationale bescherming kregen is de witpunthaai misschien wel het meest bedreigd. De oceanische witpunthaai (Carcharhinus longimanus) uit het geslacht van requiemhaaien is zo’n drie meter lang en zwemt vlak onder de waterspiegel door warme oceanen, vergezeld door loodsmannetjes – zwart-wit gestreepte vissen die de haai vrijhouden van parasieten en de resten van zijn prooien eten. Hij heeft opvallend lange staart- en borstvinnen die eindigen in ronde, witte punten. Dankzij die lange vinnen glijdt de haai stabiel en energiezuinig door het water. Helaas maken die vinnen hem ook een gewild ingrediënt voor haaienvinnensoep. De wereldwijde populatie is hierdoor in zestig jaar tijd met zo’n 80 procent afgenomen.
De handel in witpunthaaien wordt door Cites al sinds 2013 gereguleerd (Bijlage II). Dit betekent dat er quota van kracht zijn en de vinnen alleen verkocht mogen worden als er met certificaten kan worden aangetoond dat de oorsprong legaal, duurzaam en traceerbaar is. Een studie die vorige maand werd gepubliceerd in Science Advances laat echter zien dat de werkelijkheid zich soms weinig aantrekt van de bescherming op papier. Op markten in Hongkong werden met dna-monsters zeventig keer meer vinnen van witpunthaaien geïdentificeerd dan volgens de officiële handelsgegevens mogelijk is. Haaienvinnen zijn door autoriteiten vaak lastig naar soort te identificeren. Een volledig handelsverbod voor deze soort en de overige haaiensoorten moet ervoor zorgen dat overheden straks veel strenger en effectiever kunnen optreden.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Source: NRC