De Israëlische premier Benjamin Netanyahu heeft een officieel verzoek ingediend bij president Herzog om hem gratie te verlenen in de corruptiezaak die al jaren tegen hem loopt. Hoe ongebruikelijk is het verzoek van Netanyahu? Wat zijn de argmunten van partijen voor en tegen?
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant.
Waarom vraagt Netanyahu nu gratie?
De corruptiezaak tegen Netanyahu duurt al ruim vijf jaar. Zijn politieke overleven is in grote mate afhankelijk van de uitkomst van het proces en hij doet er daarom alles aan om het te vertragen.
Toch meent Netanyahu dat niet hij de belangrijkste begunstigde is. Vanwege ‘mijn persoonlijke belang bij het doorgaan van het proces en het bewijzen van mijn onschuld’ zou hij willen dat de zaak doorgaat, maar de staat Israël zou gebaat zijn bij gratie. Hij is te veel tijd kwijt aan getuigen, soms drie keer per week, waardoor zijn volledige aandacht niet bij het landsbestuur is, zegt hij.
Bovendien zou gratieverlening bijdragen aan het ‘helen van breuklijnen tussen verschillende delen van de natie’. Dat hij zelf de oorzaak is van die sterke verdeling, vermeldt hij niet, merken oppositiepolitici op. Ongeveer een derde van het land is voor een onvoorwaardelijke gratieverlening, meer dan 40 procent absoluut tegen, blijkt uit twee recente peiling die de Israëlische krant Haaretz citeert.
Hoewel een uitspraak nog jaren op zich laat wachten en een veroordeling niet gelijk betekent dat Netanyahu moet aftreden, is enige snelheid voor hem geboden. In oktober volgend jaar zijn het verkiezingen, waarbij het de vraag is of hij een meerderheid kan vormen.
Als Netanyahu geen premier meer is, is de kans kleiner dat hij een straf ontloopt. Volgens critici wil Netanyahu door dit verzoek nu in te dienen ook de aandacht afleiden van het politieke gedoe rondom een omstreden wetstvoorstel over de dienstplicht voor ultraorthodoxe Joden.
Hoe gebruikelijk is het verzoek van Netanyahu?
De president heeft veel vrijheid bij het verlenen van gratie, aldus denktank Israel Democracy Institute. Wel zijn er voorwaarden: in de Israëlische basiswetten staat dat de president een ‘wetsovertreder’ gratie kan verlenen. Netanyahu is alleen nog niet veroordeeld en dus geen vastgesteld wetsovertreder, maar een verdachte.
Het is uiterst ongebruikelijk dat iemand vóór een veroordeling een gratieverzoek indient, laat staan dat het wordt ingewilligd. Er is voor zover bekend maar één precedent van gratieverlening voor veroordeling. In 1984 schoten Shin Bet-agenten twee Palestijnse gijzelnemers dood in een bus, nadat ze al waren overmeesterd. Om te voorkomen dat er geheime informatie openbaar zou worden, verleende president Chaim Herzog, de vader van de huidige president, hen gratie.
Het verschil met Netanyahu is dat de betrokkenen schuld hadden bekend. Veel juridisch experts zijn het erover eens dat Netanyahu op zijn minst schuld moet bekennen om in aanmerking te komen voor gratie.
President Herzog heeft zich nog niet inhoudelijk uitgelaten over het verzoek, maar erkent wel dat het ‘significante implicaties met zich meebrengt’. Hoe dan ook zal een gratiebesluit van een Israëlische president nog nooit zo politiek zijn geweest.
Wat zijn de argumenten tegen gratieverlening?
Een groot deel van de Israëlische oppositie is mordicus tegen gratie. Zij vinden dat het recht zijn beloop moet kunnen gaan. Ook wijzen ze op bezwaren met mogelijk grote gevolgen.
De rechtszaak tegen Netanyahu loopt al en dus zien ze een eventuele gratieverlening als ongewenste politieke inmenging in een lopend proces. Dat zou bij een gewone burger nooit gebeuren, meent bijvoorbeeld oppositielid en voormalig legerleider Gadi Eisenkot: ‘Netanyahu, Israël is een rechtsstaat. Er kunnen geen verschillende wettelijke systemen zijn voor burgers en voor jou.’
De Israëlische ngo Movement for Quality of Government waarschuwt voor klassenjustitie: ‘Een gratieverlening tijdens een proces betekent een fatale klap voor de rechtsstaat en het principe dat iedereen gelijk is in de ogen van de wet’, schrijft het in een verklaring. ‘Het juridische lot van elke burger, ook de premier, moet bepaald worden op basis van het bewijs in een onafhankelijke rechtbank.’
Wat zijn de argmunten voor gratieverlening?
De corruptiezaak tegen Netanyahu houdt de Israëlische politiek al jaren in zijn greep. Veel partijen willen vanwege die zaak niet met hem samenwerken en daarom vormt hij een coalitie met extreemrechtse partijen die voorheen paria’s waren. Velen nemen aan dat Netanyahu de Gaza-oorlog zo lang voort laat duren om zijn coalitie met extreemrechts, dat pleit voor eindeloze oorlog en bezetting van Gaza, niet in gevaar te brengen.
Zijn persoonlijke juridische sores zouden ook de aanleiding zijn geweest om de macht van het Hooggerechtshof in te willen perken. Die juridische hervormingen zijn uiterst omstreden en leidden in 2023 in Israël tot grootschalige protesten. Volgens velen hebben ze Israël in gevaar gebracht: in aanloop naar 7 oktober weigerden reservisten dienst uit protest tegen de hervorming, die ze zagen als machtsgreep van Netanyahu. Dat verzwakte Israëls paraatheid, concludeerden de inlichtingendiensten.
Juist gratie verlenen, hoe pijnlijk ook, zou het voortbestaan van de rechtsstaat garanderen, zegt bijvoorbeeld journalist Ben-Dror Yemini bij het Israëlische YnetNews: ‘De grootste klap voor de wet is wat er tot dusver gebeurd is vanwege het proces, en wat ons wacht als het proces doorgaat.’ Als Netanyahu gratie krijgt, zou de premier ‘bevrijd’ zijn van de persoonlijke noodzaak om tegen extreemrechts aan te schurken en ondemocratische hervormingen door te voeren, meent Yemini.
Bovendien ontstaat er bij een eventuele gratie een hefboom die tegen Netanyahu kan worden gebruikt. Sommige oppositiepolitici, zoals voormalig premier Naftali Bennett, zijn daarom voorstander van een voorwaardelijke gratie. Herzog kan wat hem betreft gratie verlenen, als hij Netanyahu daarbij verplicht zich uit de politiek terug te trekken. De gratie vervalt dan als hij toch weer terugkeert. Bennett: ‘Dat steun ik, om Israël te redden van de chaos.’
Luister hieronder naar onze nieuwspodcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant