Familie Journalist en schrijver Haroon Ali onderzoekt in zijn nieuwe boek familiebreuken. Zelf heeft hij alleen nog contact met zijn moeder. „Ik kan wat beter ademhalen, ik heb geen nachtmerries en paniek meer.”
Schrijver Haroon Ali.
Haroon Ali (42), journalist en schrijver, had zichzelf er dit keer zó graag buiten willen laten. Nu eens een keer een boek schrijven dat niet (ook) over hem ging. Dat is mislukt. Deels. Het blijft toch je familie? Eerste hulp bij gezinsbreuken lijkt het onvermijdelijke gevolg van zijn eerste twee boeken. In Half (2020) probeert hij zijn Pakistaanse vader te doorgronden. Hij schrijft: „In papa’s ogen was ik niet Pakistaans genoeg, niet islamitisch genoeg, niet hetero genoeg, niet genoeg zoals hij om zijn liefde en respect te verdienen. […] Ik was maar half van hem.” Haroon Ali’s moeder is Nederlands en tot zijn ouders scheidden, woonden ze in Amsterdam Nieuw-West.
In Spectrum (2023) viert Haroon Ali de diversiteit van de ‘regenbooggemeenschap in de 21ste eeuw’ en daarmee zijn eigen identiteit van „Pakistaans-Nederlandse homoseksuele ex-moslim” die hij naar eigen zeggen is.
En dan begin je de breuklijnen in zijn familie wel zo’n beetje te ontwaren. Niet dat zijn derde boek nou helemaal over zijn familie gaat, zeker niet, maar zijn eigen sores zijn wel de aanleiding geweest om het fenomeen familiebreuk nader te onderzoeken. Het begon met een artikel eind vorig jaar in Volkskrant Magazine en dat riep veel reacties op van lezers én bekenden die hem vertelden over de ellende in hún familie. Die verhalen leidden tot dit goed getimede boek. Straks zit iedereen weer dagen bij elkaar aan tafel, soms met spanningshoofdpijn en tegenzin, alleen omdat er een bloedband bestaat en een gedeelde geschiedenis.
De ondertitel van het boek – eerste hulp bij familiebreuken – lijkt te suggereren dat het een zelfhulpboek is. Dat is het niet, Haroon Ali maakt een inventarisatie van hoe familiebreuken kunnen ontstaan. De boodschap is niet: een breuk moet altijd geheeld en zo doe je dat. Hij zegt, ook namens zichzelf: breken met een familielid kán heilzaam zijn.
Zonen breken met vaders en andersom, broers en zussen negeren, ontlopen of ghosten elkaar, gezinsleden zwijgen elkaar dood, verbreken het contact, snijden de banden door. „Dit speelt bij zo veel mensen om zo veel redenen.” Hoe veel mensen precies is lastig te kwantificeren, Haroon Ali haalt onderzoek aan van campagnebureau Sire uit 2023 waaruit blijkt dat polarisatie („een veelal negatief ervaren vorm van tegenstellingen”) bij 1,4 miljoen Nederlanders leidt tot geen of minder contact met familie of vrienden.
Het is ook maar net welk woord je eraan geeft. Polarisatie klinkt iets te algemeen, een familiebreuk is ingrijpender dan een familieruzie over de PVV of wel/niet vaccineren – al kan het er wel op uitdraaien. Vete of brouille dekt de lading al beter, daar zit iets in van een langdurig, pijnlijk iets. Family estrangement noemen Amerikanen het, vervreemding. En hoe definitief moet een breuk zijn om het zo te noemen? Haroon Ali schrijft dat het meestal neerkomt op meebuigen, proberen de relatie goed te houden tot-ie barst. Hij kiest de term die nu gangbaar is onder Amerikaanse brekenden en mee-gebrokenen: no contact. Of: going no contact. „Het bewuste, ingrijpende besluit om de bloedband te pauzeren, om te breken met iemand van wie je eigenlijk zou moeten houden.”
En ja, hij heeft dat zelf ook gedaan.
Zijn lichaam kronkelt en lijkt tegen te spartelen, zo graag wil hij het niet over zijn eigen familiewonden hebben. We zitten bij hem thuis, een huurappartement in Amsterdam-Centrum. Zijn vriend Armando is naar zijn werk, hij is freelance tv-eindredacteur, hun hond Pablo rust uit op de bank.
Familie is belangrijk voor hem, zegt hij, misschien wel te. Maar de zijne voelt al heel lang niet meer zoals familie zou moeten voelen. In zijn boek schrijft hij over een sessie bij een gezins- en relatietherapeut. Zij zet een doos met houten poppetjes op tafel, elk poppetje is een gezinslid en hoe hij ze neerzet zegt iets over hoe hij de onderlinge familierelaties ziet.
Haroon Ali maakt vier groepjes. Hij met vriend en hond. Dan zijn zus, vier jaar jonger dan hij, en haar vier kinderen. Zijn gescheiden moeder vormt in haar eentje een groep. En zijn vader met zijn nieuwe, Pakistaanse vrouw en Haroons 25 jaar jongere halfbroertje staan apart. Vier eilandjes, ziet hij, „in een woelige zee van onbegrip en wantrouwen”. Lang onderhield hij met alle eilanden diplomatieke betrekkingen. Tot hij besloot „voor zichzelf te kiezen”. Al een paar jaar ziet of spreekt hij zijn vader niet, zijn zus spreekt hun vader ook niet en het contact tussen Haroon en zijn zus is erg moeizaam. Alleen met zijn moeder heeft hij een „normale, warme” band. „En zij moet dealen met gezinsleden die elkaar niet meer spreken.”
Liefst zou hij het hierbij laten. „Sommige pionnen in ons familiespel zijn kwetsbaar, of juist heel explosief.” En hij weet ook: dit is zijn perspectief. De andere gezinsleden zullen de poppetjes vast anders zetten en van alles van hem vinden. Sommige therapeuten kiezen daarom voor family sculpting, met niet één maar een paar familieleden in de spreekkamer. „Er zijn therapeuten die het liefst met drie generaties tegelijk werken om ook intergenerationeel trauma op te sporen.”
„Zelfs na een jaar onderzoek, kan ik niets generaliserends zeggen over wat je bij familie moet voelen. Nee, je kiest elkaar niet uit, maar iedereen die ik sprak vindt dat familie elkaar moet steunen en er voor elkaar moet zijn. Totdat er iets gebeurt of iets woekert wat zo aan je gaat vreten dat je jezelf voorbijloopt en niet meer toekomt aan je eigen leven, je partner, je eigen mentale gezondheid. En alle ervaringsdeskundigen en behandelaars die ik sprak, vinden dat het oké moet zijn om te besluiten een flinke tijd geen contact te hebben met elkaar.”
„Wat ik hoop dat mensen uit mijn boek halen is dat niemand zomaar breekt. Dat doe je alleen als het echt, echt niet anders kan. Het is zo’n enorm taboe, want ‘o het is toch je familie en zoiets doe je niet’. Maar als je eraan onderdoor gaat, als je psychische problemen krijgt, als je alles hebt geprobeerd om iets van een band te houden en het lukt niet, dan kun je soms niet anders dan besluiten die ene persoon uit je leven te weren. Breek je met één ouder, dan kan de consequentie zijn dat je ze allebei niet meer ziet. Of je verliest een broer en daarmee ook een zus. Heel pijnlijk, heel naar. Maar soms moet het.”
„Ik kan wat beter ademhalen, ik heb geen nachtmerries en paniek meer en twijfel minder aan mijn eigenwaarde.”
„Dat vind ik het allerergst. Daarom zeg ik ook: niemand breekt zomaar. Soms is de reden heel duidelijk: als er fysiek geweld is in een gezin, misbruik, alcoholisme. Religie kan de relatie ook in de weg zitten, of een kind dat queer is, een nare scheiding tussen ouders, een cultuurclash, de partnerkeuze van een kind of een ouder. Maar ik sprak ook een man die met zijn moeder brak omdat zij hem niet de emotionele aandacht kon bieden die hij nodig had. Na jaren van onbevredigende gesprekken met haar, besloot hij: dan maar niet. Contact deed meer pijn dan geen contact. Veel mensen vinden dat moeilijk te begrijpen. Maar het is zijn leven, hè. Of vind jij het egoïstisch?”
„Ik hoop niet dat dat je take-away van mijn boek is. Dat is het vooroordeel van de boomergeneratie die vindt dat mijn generatie, de millennials, wel erg snel het contact met hun ouders verbreekt.” Hij maakt aanhalingstekens in de lucht. „De relatie voelt niet goed, mijn vader/moeder/zus is zo toxic, dus ik breek maar.”
„Mijn generatie is de eerste die onze mentale gezondheid serieus is gaan nemen. We denken na over onszelf en onze relaties en hebben de taal en woorden om te duiden wat er niet goed gaat. Al mijn vrienden zijn in therapie of in therapie geweest. Wij praten onderling over onze jeugd, onze opvoeding en zijn opener over onze worstelingen. En daar zit een enorme kloof met de generatie boven ons, net na de oorlog geboren, veel trauma van hún ouders meegekregen. Dat is de generatie die dacht: als we nou maar een baan hebben en een huis, geld en materiële bezittingen, dan krijgen onze kinderen een beter leven dan wij. Zij hebben hun innerlijk leven genegeerd, maar dat vaak wel afgereageerd op hun kinderen. In Amerika wordt ‘no contact’ gezien als een trend, Oprah Winfrey maakt er nu een podcast over en de teneur is om de schuld van een breuk bij het kind te leggen en niet bij de ouder. Dat vind ik erg. Ik zeg: er zijn legitieme redenen om te breken en ik heb geen kinderen, maar als mijn kind me niet meer zou willen zien, zou ik bij mezelf te rade gaan: wat heb ik gedaan dat mijn kind zegt: ‘Ik wil jou niet in mijn leven’?”
„Ik ben naar mijn vaders land gegaan om te achterhalen wie hij is. Zijn familie, zijn jeugd, zijn cultuur en zijn migratieverhaal. Half was mijn poging om me te verplaatsen in de man die mij niet accepteert zoals ik ben. Mijn hele leven heb ik geprobeerd hem te begrijpen, hij doet dat niet bij mij. Ik heb mijn best gedaan en toch is het niet gelukt.”
„Hij is een klassiek geval van de migrant die naar het Westen komt en hier niet het leven krijgt dat hij had gehoopt…”
„Maar hij scheidde, zijn zoon bleek homo, zijn dochter werd ongehuwd zwanger. En ik heb een inschattingsfout gemaakt. Mijn boek over hem was bedoeld als eerbetoon, hij zag het als de vuile was van onze familie buitenhangen. En hij kiest de Pakistani way: als je er maar niet over praat, bestaat het niet. Besta ik niet.”
„Lastig… Ik heb zo geknokt voor mijn familie, het was fijn geweest als ze dat ook voor mij hadden gedaan.”
„Nou, experts suggereren dat er juist in westerse families en onder jongere generaties vaker wordt gebroken. In grote families, grote migrantenfamilies… Mensen komen vaker bij elkaar, er wordt meer bemiddeld en ingegrepen bij ruzies, oma’s of ooms nemen de rol van ouders op zich. Aan de andere kant, die familiedruk laat gezinnen uit elkaar knallen als er eentje thuiskomt met een verkeerde partner, of als er gedoe is over religie of culturele verschillen. Kijk naar mij. Ik leid een totaal ander leven dan mijn vader.”
„Niet de meeste breuken, mijn indruk is wel dat het de meest venijnige breuken zijn. Rivaliteit is er sowieso tussen kinderen in een gezin. Maar als ouders scheiden, de kinderjaren moeizaam waren, als ouders nieuwe partners krijgen, nieuwe kinderen… dat kan kinderen uit elkaar drijven. Ouders behandelen niet elk kind hetzelfde, bewust of onbewust. En elk kind heeft z’n eigen idee over hoe de dingen vroeger zijn gegaan. Gabor Maté [een Hongaars-Canadese arts] schreef: je hebt niet dezelfde ouders en je groeit niet op in hetzelfde huis.”
„Ja, het is pijnlijker als iemand met jou breekt, zeker als je niet precies begrijpt waarom het gebeurt. Degene met wie gebroken wordt, heeft het recht te weten waarom je breekt. Maar in familiekwesties krijg je vaak geen duidelijkheid, er valt niets op te lossen of af te sluiten.”
„Het gat dat familie achterlaat is groot. Ik mis de geborgenheid, de warmte van een thuis. Heb ik altijd gemist. Ik mag niet verlangen dat mijn vriend dat gat vult, maar ik doe dat wel. De afwijzing, de minachting, het gevoel niet goed genoeg te zijn dat mijn familie me geeft, heeft me een neurotisch mens gemaakt. Ik vertrouw mensen niet snel en trek intenties in twijfel. Maar vooral twijfel ik aan mezelf, of ik het wel goed doe, of ik wel goed bén.”
„O stikjaloers, niet in de zin van afgunstig, ik gun iedereen alles. Maar zeker zo rond de feestdagen mis je de familie die je had willen hebben. Mensen die kerstborrels hebben bij hun ouders. De gesprekken die ze voeren, adviezen die ze krijgen, de intimiteit. Ik mis ook de tederheid die je kunt voelen voor een ouder wordende ouder.”
Hij knikt ja en staat op. „Eerst een kopje koffie.” Als hij terugkomt vertelt hij dat zijn schoonmoeder een half jaar geleden is overleden. Zijn vriend heeft óók nogal een rommelige familie en bij hem bracht de dood twee van de drie broers nader tot elkaar. De laatste keer dat Haroon Ali zijn vader zag was in het ziekenhuis. „Een bypass-operatie, zijn vrouw had me gebeld of ik langs wilde gaan.” Hij ging, zijn zus niet. „Ik dacht, het blijft toch je vader, en misschien is dit voor hem een wake-upcall, misschien wil hij me nu… Dat gebeurde allemaal niet.”
Hij wrijft over gezicht, zijn hals. „Ik heb geen oplossing. Dit boek heb ik in een half jaar geschreven en ondertussen speelden alle pijnlijke familiekwesties op in mijn eigen leven. Ik zag wat de dood doet met een gebroken familie, ik was mijn eigen verdriet aan het oprakelen en verwerken. Heel intens en heel ongezond. Maandenlang had ik netelroos.”
„Stressgerelateerd. Wat Gabor Maté al zei: ‘Als je zelf de grens niet aangeeft, doet je lichaam het’.”
Haroon Ali (Alkmaar, 1983) groeide op in Amsterdam Nieuw-West. Aan de Universiteit van Amsterdam behaalde hij twee masters, in sociale psychologie en journalistiek. Hij begon met schrijven bij Trouw, vervolgens Beau Monde, de Volkskrant en Vice. Sinds 2013 is hij freelancer. Hij publiceerde eerder de boeken Half (2020) en Spectrum (2023).
Haroon Ali woont met zijn vriend in Amsterdam.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC