De Europese en Amerikaanse defensie-industrie is afhankelijk van grondstoffen uit vooral China. In deze onzekere wereld een riskante strategie. Het verklaart de hernieuwde interesse in wolfraam uit Zuid-Engeland. Alleen: wie is er eerder bij: de EU of de VS?
Door Maartje Bakker
Fotografie Daniel Rosenthal
De 21ste eeuw staat in het teken van een mondiale jacht op grondstoffen die nodig zijn voor technologische ontwikkeling en de energietransitie. Kan Europa de achterstand, vooral op China, nog inlopen? En gaan daarvoor geen principes op het gebied van mensenrechten en het milieu wijken? Dat onderzoekt de Volkskrant in een serie reportages. Dit is de vijfde aflevering.
‘Er was een tijd’, zegt Marica Lyndon (44), hoofd bedrijfsvoering bij mijnbouwbedrijf Tungsten West, ‘dat we moesten bedelen om financiering. Overal was het: knock, knock, shut the door. Maar dat is voorbij. Op dit moment probeert iedereen aan wolfraam te komen. Ineens is er volop interesse om in deze mijn te investeren.’
Marica Lyndon, hoofd bedrijfsvoering mijnbouwbedrijf Tungsten West.
Het is lang geleden dat wolfraam, een zwaar en hard metaal dat van pas komt bij oorlogsvoering, zo gewild was. De Hemerdon-mijn vlak bij de Zuid-Engelse stad Plymouth kende twee succesvolle perioden: tijdens de Eerste Wereldoorlog en tijdens de Tweede Wereldoorlog. ‘Toen zeefden de vrouwen het gesteente’, vertelt Lyndon. Tussen 2015 en 2018 was de groeve voor het laatst in bedrijf, maar dat eindigde in een faillissement.
Ook dit najaar heerst er nog een serene stilte in deze mijn die als een gigantisch amfitheater is uitgegraven in het heide- en varenlandschap van Dartmoor. Reeën grazen er ongestoord in de diepte. Maar tussen het graniet blinkt al, aanlokkelijk zou je kunnen zeggen, de zwarte glinstering van wolfraam. Over iets meer dan een jaar, zegt Lyndon, zou de exploitatie door de nieuwe eigenaar Tungsten West moeten beginnen.
De verwerkingsfabriek even verderop, waar manshoge machines het wolfraam straks uit de rotsblokken moeten bikken en opzuiveren, staat eveneens nog in de pauzestand. Tungsten West wil eerst nieuwe kaak- en kegelbrekers installeren om het wolfraam efficiënter te kunnen winnen dan voorganger Wolf Minerals. Onder andere daarvoor zijn investeringen nodig.
Damian Andrews, fabrieksmanager op het terrein van de wolfraammijn in Plymouth.
‘Wacht maar’, zegt fabrieksmanager Damian Andrews (36), ‘als er straks investeerders zijn gevonden, is het hier weer heet, stoffig en lawaaiig. Veel van mijn collega’s zaten vroeger in het leger. Ik ook. Niet iedereen vindt het prettig om in zo’n fabriek te werken, maar als je in Afghanistan of Irak bent geweest, dan kun je er wel tegen.’
Andrews staat te popelen om alle machinerie straks in werking te zetten. ‘Ik wil dit allemaal heel graag zien draaien.’
De plotselinge belangstelling voor wolfraam uit Groot-Brittannië heeft alles te maken met de ingrijpende geopolitieke herschikking van dit moment. Europa en de Verenigde Staten voelen zich steeds minder comfortabel bij de aanvoer van wolfraam uit China, laat staan uit Rusland.
Vooral China is een grote speler: het Aziatische land doet wereldwijd 83 procent van de delving van wolfraam en 86 procent van de verwerking. Ook voor de EU is China volgens een Europees rapport uit 2023 de grootste leverancier. Rusland bezette tot voor kort de vierde plaats.
Die situatie is onwenselijk in een tijd waarin het Westen en het Oosten steeds vaker lijnrecht tegenover elkaar staan. Daarom ijvert de EU voor meer ‘strategische autonomie’. In de Wet kritieke grondstoffen uit 2024 staat dat de EU niet langer afhankelijk mag zijn van één grote handelspartner, maar de kansen moet spreiden.
Ook de Verenigde Staten willen niet meer zo zwaar leunen op China. ‘Onze nationale en economische veiligheid worden acuut bedreigd door onze afhankelijkheid van de mineralenproductie van vijandige buitenlandse machten’, aldus het Witte Huis.
Wolfraam is een cruciale grondstof: het wordt gebruikt in smartphones, laptops en andere technologie, maar ook in tal van defensietoepassingen. ‘Geen enkel leger kan bestaan zonder wolfraam’, zegt Irina Patrahau, onderzoeker bij The Hague Center for Strategic Studies.
Wolfraam.
Britse oorlogsschepen in de marinehaven van Plymouth.
Patrahau werkte mee aan een onderzoek dat in kaart brengt welke grondstoffen nodig zijn voor welk defensiematerieel. ‘Wolfraam is nodig voor munitie waarmee je heel harde materialen kunt doorboren’, zegt ze. ‘Het wordt ook gebruikt in het pantser van tanks, gevechtsvliegtuigen en onderzeeërs, om beter bestand te zijn tegen dit soort munitie.’
Bron: The Hague Centre for Strategic Studies
De Navo sprak eerder dit jaar af de defensie-uitgaven te verhogen, tot 5 procent van het bruto binnenland product (bbp). Voor Europa is de Russische dreiging een belangrijke reden om zich te herbewapenen, samen met de onzekerheid over steun vanuit de VS. Het verklaart de toegenomen interesse in dit keiharde metaal. ‘De prijs van wolfraam loopt iedere maand verder op’, zegt Marica Lyndon vergenoegd vanuit de Hemerdon-mijn.
De westerse zoektocht naar wolfraam wordt nog urgenter nu China niet schroomt zijn marktmacht in te zetten voor geopolitieke doeleinden. ‘China legt steeds vaker exportbeperkingen op voor grondstoffen die een dubbel gebruik hebben, voor defensie en civiele toepassingen’, signaleert Andor Lips, strategisch adviseur bij het Nederlands Materialen Observatorium (onderdeel van onderzoeksorganisatie TNO). Het beroemdste voorbeeld zijn de zeldzame aardmetalen, maar ook voor wolfraam zijn er sinds begin 2025 exportbeperkingen van kracht.
‘Dat betekent vooral meer administratie, meer regelgeving, en daardoor meer informatie voor China over hoe andere landen zijn grondstoffen gebruiken’, aldus Lips. ‘Het kan ook betekenen dat China een bepaalde grondstof even niet levert, vanwege de nationale veiligheid – wat dat dan ook inhoudt.’
In het geval van wolfraam heeft de opgevoerde exportcontrole er niet toe geleid dat er helemaal niets meer van uit China komt. Wel dat de wolfraamexport behoorlijk afnam, en dat de prijs steeg.
Zowel de VS als de EU proberen de eigen wolfraamproductie intussen op te voeren. In de VS hield de delving van het metaal in 2015 op, maar nu zijn er plannen voor hervatting. ‘Het is een van onze topprioriteiten voor kritieke en strategische mineralen om een eigen wolfraambron te ontwikkelen’, zei Vic Ramdass, de Amerikaanse staatssecretaris voor Defensie, afgelopen juli.
De Europese Commissie wees twee wolfraammijnen in Spanje onlangs aan als ‘strategisch project’, en deed hetzelfde met de Hemerdon-mijn. De bedoeling is dat de betrokken mijnbouwbedrijven zo gemakkelijker aan Europese investerdeers kunnen komen, zodat de productie snel kan beginnen.
In de regio rond Plymouth hangt de nieuwe wapenwedloop overal in de lucht. Niet alleen in de Hemerdon-mijn, ook in de marinehaven en de omliggende defensie-industrie.
Jarenlang was Plymouth een stad in verval, dat durft burgemeester Tudor Evans (66) nu wel toe te geven. De bouw van oorlogsschepen werd in de jaren zestig van de vorige eeuw gestaakt, het onderhoud van de vloot in de jaren tachtig geprivatiseerd, en al die tijd regende het ontslagen.
Tudor Evans, burgemeester van Plymouth
‘Tot nu toe ging het er steeds over hoe we die neergang het hoofd moesten bieden’, zegt Evans, die bezig is aan zijn vijfde termijn als burgemeester. ‘We waren druk met het creëren van economische groei in andere sectoren dan defensie. Maar nu bevinden we ons ineens in de situatie dat er straks meer banen zijn dan arbeiders.’
De burgemeester vertelt enthousiast dat de marinehaven – ‘door Donald Trump en de Navo-norm’ – voor het eerst in decennia gaat uitbreiden. De Britse marine wil nieuwe fregatten bestellen. ‘Dat is goed nieuws voor ons, want het onderhoud komt straks onze kant op.’ Onlangs is Plymouth ook door de Britse minister van Defensie benoemd tot Nationaal Centrum voor Mariene Autonomie. ‘Dat is gigantisch. Het gaat over de marine van de 21ste eeuw, over onbemenste onderwatervoertuigen. Bedrijven in die sector clusteren hier nu samen. Heel opwindend.’
De marinehaven van Plymouth, waar jonge militairen na een oefening terugkomen.
En zo gaat Evans nog een tijdje door – de oorlogsdreiging geeft het stadsbestuur onder zijn leiding veel nieuwe energie. ‘Over tien jaar zal Plymouth een heel andere stad zijn’, hoopt hij. ‘Met duizenden nieuwe bewoners, ook in het stadscentrum, dat nu alleen uit winkels bestaat. Met meer geld om uit te geven, betere gezondheidszorg, minder armoede. En met meer optimisme, minder zorgen.’
Hetzelfde enthousiasme is tastbaar in de wolfraammijn. Directeur Jeff Court (53) is op het laatste moment vertrokken naar Londen voor een dringende bespreking, maar vertelt vanaf een videoscherm hoe de zaken ervoor staan.
‘Het heeft geholpen dat de EU deze mijn heeft aangewezen als strategisch project’, zegt Court. ‘Daardoor staan we op meer plekken op de radar. Veel meer investeerders tonen nu interesse.’
Gesprek met Jeff Court, directeur van de mijn, via een videoverbinding.
Het probleem, zegt Court, is dat de EU-status niet betekent dat er meteen een zak geld uit Brussel zijn kant op is gekomen. ‘Wat we nodig hebben is cash, zodat we snel de productie kunnen opstarten. Ik wil niet klinken zoals in de film Jerry Maguire, door te zeggen: laat me het geld zien. Maar dat is precies waar het op dit moment om draait.’ Uit berekeningen van Tungsten West blijkt dat er ruim 93 miljoen dollar (81 miljoen euro) nodig is om op te starten.
Volgens Court zijn er meer dan twintig belangstellenden die het wolfraamproject bestuderen. ‘Ze lichten alle gegevens door, ze stellen ons vragen, en nog geen van die twintig heeft zich teruggetrokken. Ik denk dat we nu op het punt zijn dat we knopen moeten gaan doorhakken.’
Het is een luxepositie waarover de mijnbouwfirma lange tijd niet durfde te dromen – met dank aan de gestegen wolfraamprijs. ‘Onze haalbaarheidsstudies gaan uit van een prijs van 400 dollar per eenheid wolfraam’, verklaart Court. ‘Dan ziet het financiële plaatje er al solide uit. Maar de huidige prijs is 600 dollar, en als we daarvan uitgaan, zijn de resultaten echt fabelachtig. Dat zou betekenen dat we onze leningen afbetalen in de tijd die nodig is om heen en weer naar de koffiemachine te lopen.’
Marica Lyndon, hoofd bedrijfsvoering, laat in de mijn een stukje wolfraam zien.
Niet alleen Europa toont interesse in de Britse mijn. Ook de Verenigde Staten zetten afgelopen zomer een stap naar voren. De Export-Import Bank of the United States (EXIM), het officiële exportkredietagentschap van de VS, maakte bekend dat er 95 miljoen dollar beschikbaar is voor het openen van de wolfraammijn bij Plymouth.
De financiering is nog niet rond, benadrukt Court. ‘Maar het lijkt erop dat de VS in staat zijn sneller alle punten met elkaar te verbinden, sneller dan de EU of het Verenigd Koninkrijk zelf. Want dat is wat er moet gebeuren: wij verhandelen ons product met een intermediair, die intermediair verkoopt zijn product aan een bedrijf in de defensie-industrie, en dat bedrijf levert weer aan de overheid. Uiteindelijk kan de overheid over deze hele keten heenspringen en garant staan voor de lening die aan ons wordt verstrekt. De VS zijn daar sneller in dan de EU.’
Als Europa leidend wil zijn in de financiering van de mijn, dan moet het dus opschieten, zegt Court. ‘Wees snel en help ons. Want dit is het moment, de markt ziet het, China ziet het, iedereen ziet het. We hebben geen tijd meer om te wachten.’
In de wolfraamfabriek nabij Plymouth in Zuid-Engeland, die nu nog niet in bedrijf is, wordt een proef gedaan met het winnen van wolfraam uit oud afvalmateriaal.
Voor de duidelijkheid: zelfs als een Amerikaanse bank in de Engelse mijn investeert, kan een deel van het wolfraam in Europa terechtkomen. Volgens Court staat vast dat een deel van de opbrengst uit Hemerdon aan het Oostenrijkse wolfraambedrijf WBH wordt geleverd.
‘Maar als je echt controle wilt hebben over waar het wolfraam uit deze mijn eindigt, kun je dat afdwingen door aan tafel te zitten bij de financiering’, stelt grondstoffenexpert Lips. ‘In het verleden stond de Duitse overheid bijvoorbeeld voor ongeveer de helft garant voor een lening aan Wolf Minerals om het Hemerdon-project te kunnen ontwikkelen. In ruil daarvoor moest de helft van het wolfraam uiteindelijk in Duitsland terechtkomen.’
Of het wolfraam nu naar Amerika of Europa gaat – dat is iets wat de bezoekers van de eeuwenoude pub in Hemerdon niet veel kan schelen.
Aan het einde van de werkdag komt de ene na de andere dorpsbewoner in de Miners Arms binnen voor een pint bier en de laatste roddels. Zo gaat dat in deze pub, naar verluidt, al sinds 1650. Aan de muur hangen de pikhouwelen, de zware keien met wolfraam liggen op de schouw. Achter de gokautomaat gaat een luikje schuil: daar kregen de mijnwerkers van vroeger hun bier uitgereikt.
Yan Viegas, barman in de pub Miners Arms
‘Het zou mooi zijn als we het wolfraam in ons eigen land konden verkopen’, zegt barman Yan Viegas (30), tussen het tappen door. ‘Of aan een land dat dicht bij ons staat. Maar als het voor een goed doel is, dan kan het ook ergens anders heen. Krijgen wij het geld.’ Hij fantaseert verder, over hoe de noodlijdende pub een nieuwe toekomst tegemoet gaat als de mijn wordt opgestart.
Barman Yan Viegas (links) en zijn vriend Mason Greensman (rechts) voor de pub, vlakbij de groeve.
En ook voor de andere bezoekers staat het financiële gewin dat de mijn kan brengen voorop. ‘Ik heb werk nodig’, zegt Mason Greensman (28), terwijl hij zich in een van de banken laat zakken. ‘Eerst werkte ik als automonteur, maar daar verdien je niet veel mee. In de mijnbouw is dat vast beter.’
De Europese Unie heeft haar zinnen gezet op lithium uit Servië. Maar de bouw van een mijn in de Jadarvallei ontwricht de lokale gemeenschap: bewoners zijn uitgekocht en verhuisd, het landschap is vergiftigd. ‘Op deze manier vervreemdt de EU de Servische bevolking van zich.’
In de Copperbelt van Zambia is de invloed van China alomtegenwoordig, mede dankzij de aanleg van de Tazara-spoorlijn. Uit strategische overwegingen waagt ook de EU zich op de aardmetalenmarkt. En aan zijn eigen Afrikaanse spoorproject: de Lobito-corridor. Is China nog in te halen? En wat heeft Zambia daaraan?
De stijgende goudprijs leidt in West-Afrika tot goudkoorts. ‘Landen willen de controle over hun natuurlijke rijkdommen terugpakken’
Europa heeft groene waterstof nodig, maar geen ruimte om het zelf te produceren. Dat moet in Namibië gaan gebeuren: een megaproject, dat duizenden banen zou opleveren voor de bevolking. Maar terwijl jonge Namibiërs dromen van werk in groene waterstof, haakt Europa langzaam af.
Source: Volkskrant