Henna Virkkunen | Eurocommissaris Eurocommissaris Henna Virkkunen heeft een van de meest prangende geopolitieke portefeuilles in handen: technologische soevereiniteit, veiligheid en democratie. NRC sprak met haar over Big Tech, Amerikaanse druk en innovatie. „We zijn voor niemand bang in Europa.”
Eurocommissaris Henna Virkkunen op 12 maart tijdens een debat in het Europees Parlement in Straatsburg.
Ze staat bekend als geharnast: een doorgewinterd politicus, weinig toegankelijk, zonder flair. Gedecideerd loopt Eurocommissaris Henna Virkkunen dinsdag door de gangen op de zesde verdieping van het Europarlement in Straatsburg, op weg naar de plenaire zitting over het onlangs gelanceerde ‘digitale pakket’ waarbij de Commissie online spelregels wil versimpelen.
Het debat volgt een dag nadat de Amerikaanse handelsminister Howard Lutnick en handelsvertegenwoordiger Jamieson Greer in Brussel het machtsspel rondom Big Tech verder op scherp hebben gezet. Praten over importtarieven op staal en aluminium? Europa dient eerst met techregels te komen waarbij de Amerikanen zich „comfortabel” voelen. Retoriek in lijn met eerdere dreigingen vanuit het Witte Huis.
Techcommissaris Virkkunen deinst er niet voor terug: „Wij volgen Draghi’s lijn”, zegt ze, doelend op de oud-president van de Europese Centrale Bank. In een voor de Commissie Von der Leyen-II belangrijk rapport stelt hij dat deregulering een competitiever en innovatiever Europa moet bewerkstelligen.
„En we zijn duidelijk richting Washington: onze digitale wetgeving maakt géén onderdeel uit van handelsgesprekken.” Toch lijken de Amerikanen daar anders over te denken door het pakket op de onderhandelingstafel te leggen. En de wet ís ook al afgezwakt.
Henna Virkkunen (1972) groeide op in Centraal-Finland, als oudste in een ondernemersgezin met vijf kinderen. Na een korte journalistieke carrière zette ze stappen in de Finse politiek, van gemeenteraadsniveau tot ministersposten. Vanaf 2014 werkte ze als Europarlementariër. Ze volgde onder meer de Digital Services Act (DSA) voor de centrum-rechtse Europese Volkspartij en hielp bij het vormgeven van regels voor moderatie van berichten op internet.
In 2024 werd ze benoemd tot een van de zes vicevoorzitters van de Commissie Von der Leyen-II, het dagelijkse bestuur van de EU, en als Eurocommissaris technologische soevereiniteit, veiligheid en democratie.
„Als Finse is die rol mij op het lijf geschreven”, glimlacht Virkkunen bescheiden in haar steriele werkkamer in Straatsburg. Ze voegt toe: „Mijn 21-jarige zoon neemt momenteel deel aan een grote oorlogsoefening in Finland. Ik ben zeer vertrouwd met het gesprek over veiligheid, defensie en paraatheid, en het belang van democratie.”
„Zeker. Naast mijn techportefeuille coördineer ik het werk van de Eurocommissarissen voor Defensie en Ruimtevaart, Migratie en Buitengrenzen, en Democratie en Justitie. We zien een sterke verwevenheid tussen de hybride dreigingen. Denk aan migranten die als politieke wapens worden gebruikt. Sabotage rond onze kritieke infrastructuur. Grootschalige cyberaanvallen, buitenlandse inmenging. Ik was vorige week in Litouwen, waar de luchthaven werd gesloten omdat Wit-Rusland ballonnen het luchtruim instuurde.
„Een van de meest uitdagende aspecten van onze veiligheidsomgeving is de strijd tegen desinformatie en propaganda. Zeker ten tijde van verkiezingen. Denk aan Roemenië, maar ook zeker aan landen die nog geen EU-lid zijn, zoals Moldavië. Massale confrontaties met Russische inmenging, onder meer door desinformatiecampagnes op sociale media.”
„We staan in voor de vrijheid van meningsuiting, dat maakt het een democratische evenwichtsoefening. Ook hebben we een sterke juridische basis nodig: het kost veel technisch werk om bewijs te verzamelen. Des te meer omdat platforms hun procedures en algoritmes continue aanpassen, zeker nu ze steeds meer AI in hun systemen gebruiken.
„Momenteel lopen er veertien onderzoeken tegen tien verschillende platforms. De meeste onderzoeken zijn in 2024 gestart, na invoering van de DSA. Veel eerste bevindingen zijn al gepubliceerd. Bedrijven krijgen bij inbreuk eerst de tijd om zich te verdedigen, hun procedures aan te passen en aan de regels te voldoen.” Eind vorige maand werd bekend dat Facebook, Instagram en TikTok Europese digitale regels overtreden.
„Onze missie is niet om de platforms te beboeten, we willen in de eerste plaats dat ze zich aan onze regels houden. Veel techbedrijven passen hun werkwijze al aan op het moment dat we een onderzoek starten. Neem het Chinese online winkelplatform AliExpress: zij deden onmiddellijk veel toezeggingen bij het publiceren van de eerste onderzoeksresultaten.”
„Iedereen heeft zijn eigen communicatiestijl. We hebben met de DSA en DMA (Digital Market Act) sterke tools tot onze beschikking. Die bestonden een paar jaar geleden nog niet.
„Er zijn veel eisen aan onlineplatforms. Ze moeten voortdurend systematische risico’s inschatten en beperken en rapporteren over hun transparantie. Ook moeten ze elk jaar onafhankelijke audits laten uitvoeren. Naast gedragscodes – over het tegengaan van desinformatie en illegale haatzaaierij – zijn er richtlijnen over verkiezingsprocessen en de bescherming van minderjarigen. De onderzoeken zijn slechts één onderdeel, we werken op verschillende niveaus continu nauw samen. Denk aan workshops en rondetafelgesprekken over online manipulatie.”
„Ik heb de ceo’s van de grote techbedrijven in Californië – denk aan Mark Zuckerberg (Meta), Tim Cook (Apple) – nu twee keer ontmoet. Er is een goede dialoog, er is geen sprake van persoonlijke vetes. De techbedrijven verdedigen hun zakelijke belangen, al doen ze dat zeer actief. Maar wij hebben onze regels en handhaven die. Dat begrijpen zij heel goed.”
Vorige week maakte de Europese Commissie bekend hoe zij regelgeving over AI, cybersecurity en bescherming en gebruik van data eenvoudiger wil maken. Een voorstel dat op rechts – en eveneens bij de grootste fractie in het parlement, de Europese Volkspartij – warm wordt onthaald omwille van ‘minder bureaucratie’. De Sociaaldemocraten zijn kritisch. Op links zijn de zorgen groot.
Tijdens het debat daarover in Straatsburg krijgt Virkkunen door Europarlementariër Kim van Sparrentak (GroenLinks-PvdA) toegebeten:„Het heroverwegen van onze technologiewetten en het uitrollen van de rode loper voor het bedrijfsmodel van Big Tech is een diepe buiging voor Trump en zijn tech-oligarchie, en een groot verlies voor Europa.” Ze vervolgt: „En wat krijgen we ervoor terug? Enkele dagen later vraagt de Amerikaanse minister Lutnick om een schikking van lopende zaken tegen Microsoft, Google en Amazon. Het zal nooit genoeg zijn voor Trump”. Volt-Europarlementariër Reinier van Lanschot vat de angst van veel critici: „Europa gedraagt zich als een digitale kolonie”.
„Nee. Onze digitale toekomst is gebaseerd op onze waarden en regels. Onze vrijheid van meningsuiting en wetenschap, en een sterke rechtsstaat, zijn aantrekkelijk voor talent van buitenaf. We zien dat ook aan het grote succes van het ‘Choose Europe’-initiatief voor wetenschappers en onderzoekers”, waarbij Brussel met een programma van 500 miljoen euro academici probeert te verleiden naar Europa te komen.
„Ons doel is heel duidelijk: Europa sneller en eenvoudiger maken voor bedrijven – met name voor startups en het mkb. Dit betekent niet dat we ons bestaande digitale regelboek op enige wijze zullen ondermijnen. Als Commissie zijn we het erover eens dat Europa nu vaak te bureaucratisch en te traag is: we hebben echt te maken met een innovatiekloof.”
„Ja, we zijn zeer kwetsbaar. Zeker als het gaat om halfgeleiders met een sterk verweven mondiale toeleveringsketen: een chip legt vaak wel 50.000 kilometer af voor hij op zijn eindbestemming aankomt. In de nieuwe Chips Act staat veerkracht voorop. Minder afhankelijkheid van één bron, meer back-up en grotere voorraden, en ook vooral: onze eigen capaciteit versterken, zeker als het gaat om geavanceerde chips.”
„Door innovatie te stimuleren en ervoor te zorgen dat de Europese markt niet gedomineerd wordt door slechts enkele grote spelers. Europa kent een groot potentieel als het gaat om startups. Er zijn bijvoorbeeld achtduizend startups die AI trainen en ontwikkelen. Jaarlijks worden er meer startups opgericht in de EU dan in de VS. Maar 60 procent van de scale-ups bevindt zich in de VS en slechts 8 procent in Europa. Opschalen is een probleem, door geringe toegang tot markten en kapitaal.
„We proberen meer financieringsmogelijkheden te creëren, door belemmeringen van onze interne markt weg te nemen en ervoor te zorgen dat Europeanen meer gaan investeren. Europese huishoudens en burgers hebben meer dan 30.000 miljard euro op spaarrekeningen staan. Als ze al beleggen, doen ze dat vaak op de Amerikaanse markt. Met de Savings and Investments Union (SIU) willen we het aantrekkelijker maken in de EU te investeren.
„Ook willen we meer computercapaciteit creëren, onafhankelijke AI- en quantumproductiefaciliteiten toegankelijker maken, en investeren in Europese cloudcapaciteit. Recent hebben we bijvoorbeeld een tender van 180 miljoen euro uitgeschreven voor een soevereine cloud.”
„We hebben een sterke industriële basis in Europa, als we dat combineren met AI creëren we vanzelf vraag. We moeten niet op voorhand winnaars en verliezers aanwijzen, maar inzetten op een ruim speelveld.”
„We zijn erg trots op ASML, en op het feit dat we die kennis in Europa hebben. Natuurlijk moet Brussel ook dat soort bedrijven stimuleren. Maar laten we niet vergeten dat grote technologiebedrijven wereldwijd vaak klein, of uit het niets, begonnen. Daarom moeten we innovaties breed stimuleren. We weten niet wie de winnaar van de toekomst zal zijn.”
„We zijn voor niemand bang in Europa, en ik geloof niet dat we ook maar iets verloren hebben. Europa kent veel sterke punten. Zoals ik al schetste: een levendige startupscene, koploper in wetenschappelijke publicaties en we zijn zeer sterk in quantum.
„Maar de wereldwijde concurrentie is hevig. Daarom moeten we enerzijds voortbouwen op onze eigen capaciteiten, en anderzijds gelijkgestemde partners vinden waardoor we niet afhankelijk zijn van één bron of land in cruciale sectoren. Zoals Commissievoorzitter Von der Leyen zei in haar State of the Union-toespraak: ‘Dit is de werkelijke onafhankelijksbeweging in Europa’. Morgen vlieg ik naar Zuid-Korea, volgende week spreek ik met Singapore, en we hebben ook digitale partnerschapsgesprekken met Japan, India en Canada.”
„Absoluut – daar liggen grote kansen. Niet voor niets hebben we de lidstaten voorgesteld om 10 procent van hun defensiebudgetten te investeren in kritieke technologieën. Denk aan AI, halfgeleiders, quantum-, cyberbeveiligings- of ruimtetechnologieën.
„Als we wereldwijd sterk willen zijn, is de eerste prioriteit dat we onszelf ook moeten kunnen verdedigen. Dankzij de zware investeringen in de defensie-industrie en de enorme impuls die dit geeft aan onze huidige technologieën zal Europa over een paar jaar veel sterker zijn dan nu.”
1972 geboren in Joutsa, Centraal-Finland 1993-1998 werkzaam als journalist en sluit zich aan bij de Nationale Coalitiepartij Kokoomus 1997-2008 werkt in de gemeenteraad van Jyväskylä, de laatste jaren als voorzitter 2007-2014 verkozen in het Finse parlement, achtereenvolgens minister van Onderwijs en Wetenschap, minister van Openbaar Bestuur en minister van Transport 2014-2024 Europarlementariër in de fractie van de Europese Volkspartij 2024 Eurocommissaris technologische soevereiniteit, veiligheid en democratie en uitvoerend vicepresident in het college van commissarissen
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU
Source: NRC