Culturele toe-eigening Het Israëlische orkest Firqat Alnoor wil muziek van Oum Kalthoum uitvoeren in Israël, om haar vijftigste sterfjaar te herdenken. In Egypte wordt dat gezien als culturele uitbuiting en toe-eigening: haar muziek mag universeel zijn, haar boodschap was dat niet.
De Egyptische zangeres Oum Kalthoum bij haar benefietconcert in Parijs in 1967.
Terwijl 2025 in Egypte was uitgeroepen tot Oum Kalthoumjaar – het was vijftig jaar geleden dat de beroemdste zangeres uit Egypte overleed – bedacht het Israëlische Firqat Alnoor Orkest dat het die viering ook in Israël met meerdere concerten luister wilde bijzetten. Egyptische culturele instellingen maken bezwaar tegen gebruik van haar muziek in Israël, en de familie van Oum Kalthoum dreigt een rechtszaak aan te spannen, meldt de Israëlische krant Haaretz. Het orkest had geen toestemming gevraagd aan de familie voor het gebruik van haar muziek of om beeld van haar af te drukken in het programma. Los van de juridische eisen is de Egyptische toorn vooral gewekt omdat Kalthoum, het nationale symbool van Egypte, zo zou worden gebruikt voor culturele toe-eigening.
Aanvankelijk was het concert gepland in juni, maar dat werd uitgesteld na de Israëlische aanval op Iran en de luchtaanvallen die als reactie daarop vanuit Iran volgden. Het orkest – bestaande uit Joodse en Arabische musici – voert vaker klassieke Arabische muziek uit, het wil een groot Israëlisch publiek laten kennismaken met de „grandeur van het rijke muzikale erfgoed uit het Midden-Oosten”, aldus de website van het orkest. Dit alles vanuit het idee dat „muziek tijdloos en universeel” is.
Het orkest kreeg al vaker kritiek op het uitvoeren van werken met Arabisch nationalisme en culturele trots, aldus Haaretz, maar met Oum Kalthoum roept het nog meer weerstand op. Is hier inderdaad sprake van culturele toe-eigening, of is ‘The Lady of the Nile’ inmiddels een mondiaal icoon dat niet meer exclusief aan Egypte gekoppeld kan worden?
Kalthoum is inderdaad wereldwijd een icoon en staat inmiddels voor meer dan Egyptische muziek. Tegelijkertijd zijn weinig zangers zo nadrukkelijk verbonden aan hun land. Oum Kalthoum – die namen kreeg als ‘De nachtegaal van de Nijl’, ‘Opium van het Arabische volk’, ‘De ster van het oosten’, ‘Moeder van de Arabieren’ en zelfs ‘Egypte’s vierde piramide’ – werd geboren in een klein dorp in de Nijldelta tussen 1898 en 1904 (haar exacte geboortedatum is niet geregistreerd). Haar vader zong als imam religieuze liederen en nam zijn dochter al vroeg mee om Koranverzen te reciteren. Als kind viel ze al op wanneer ze zong, en toen het gezin naar Caïro verhuisde maakte ze als tiener al snel breder naam als zangeres. Haar stem was zo krachtig dat microfoons kapot gingen en er werd beweerd dat ze zo hoog kon zingen als 14.000 hertz, een toonhoogte die voor veel mensen al niet meer te horen is.
Bijna veertig jaar lang – van 1934 tot 1972 – bracht ze de Egyptenaren op de eerste donderdag van de maand in vervoering wanneer haar urenlange live-concerten werden uitgezonden op de radio. In heel Caïro was het dan stil en de latere president Nasser maakte van die ‘prime-time’ gebruik door zijn radiotoespraken direct op haar concert te laten volgen. De twee waren bevriend geraakt, samen brachten ze de pan-Arabische boodschap en Kalthoum steunde Nasser in zijn streven Egypte te bevrijden van het Britse juk. „Egyptenaren, ons glorieuze volk: bevecht het imperialisme en het zal beëindigd worden”, zong ze.
Kalthoum werd na de Tweede Wereldoorlog politiek uitgesprokener: ze steunde de Egyptische revolutie en tot 1960 bestond haar repertoire voor de helft uit patriottische liederen. Haar lied ‘Walla Zaman ya Selahy’ (‘Oh, mijn wapen’, 1956) werd beschouwd als het volkslied van Egypte. Nadat in 1967 Egypte de Zesdaagse Oorlog van Israël had verloren, waarbij elfduizend Egyptenaren waren gedood, zamelde ze geld in voor Egypte met een internationale concerttour. Die vond niet alleen plaats in de Arabische wereld, maar ook in Parijs – haar enige Europese show – waar ze ruim twee miljoen dollar ophaalde.
Ze trad ook meermaals op in Palestijns gebieden en sprak bij concerten de hoop uit dat op een dag „de gevangenschap van de Palestijnen zou eindigen”. Steeds meer ging het haar om zowel de muziek als om politieke doelen, waarbij ze doelde op „het bevrijden van de dierbare bezette gebieden, het zuiveren van Palestina van de smet van het zionisme en het terugbrengen van Arabische Palestijnen naar hun thuisland”.
Zoals vaak bij culturele uitingen – ongeacht of het muziek, kunst of literatuur is – gaat het ook bij deze concerten niet alleen om wat er ten gehore wordt gebracht, maar ook om het waarom. Dat Kalthoum vijftig jaar dood is, wordt in Egypte uitgebreid herdacht en internationaal uitgedragen met verschillende concerten, films en activiteiten. „We willen haar geest nieuw leven inblazen als een artistiek en cultureel fenomeen, waarmee we bevestigen dat Egypte altijd een baken van schone kunsten en muzikale creativiteit zal blijven”, aldus Ahmed Hanno, de Egyptische minister van Cultuur.
De muziek van Kalthoum is en was bovendien overal in Gaza te horen, en diverse Palestijnse zangers hebben aangegeven hoe belangrijk haar muziek voor ze is. Door de muziek in Israël ook op te voeren wordt haar muziek als het ware ‘onschadelijk’ gemaakt door het te ontdoen van haar politieke visie en louter uit te gaan van de compositie. Haar muziek mag universeel zijn in schoonheid, haar teksten en bedoelingen waren dat niet.
Er wordt dan ook vanuit Egyptische culturele instanties gesproken van „misbruik van Arabisch muzikaal erfgoed”, „uitbuiting van de Arabische cultuur” en een „aanval op Egyptisch erfgoed in Israël”. Een nicht van Kalthoum legde aan de krant Asharq Al-Awsat uit: „Oum Kalthoum is Egypte, en haar stem kan niet in Israël zijn.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC