Collega’s raken dikwijls met elkaar bevriend, maar kan dat ook met je leidinggevende? „Het gaat om heel verschillende rollen.”
Voor veel mensen is het de plek waar ze, na hun eigen woning, de meeste tijd doorbrengen: de werkplek. Logisch dan ook (en gezellig) dat hier vriendschappen ontstaan. Kun je ook vrienden zijn met je baas? En andersom: kan een leidinggevende bevriend zijn met het personeel dat onder haar of hem valt? En moet je dat willen?
Er zijn in Nederland verschillende onderzoeken gedaan naar vriendschappen op het werk, maar daarin betrof het altijd banden met directe collega’s, niet specifiek met een leidinggevende. Vorig jaar bleek uit research van het Top Employers Institute dat 43 procent van medewerkers van grote bedrijven hun collega’s niet als vrienden ziet, wat suggereert dat 57 procent dat wél doet. 26 procent zei dat vriendschap met een leidinggevende tot een voorkeursbehandeling kon leiden.
Daar sluimert het gevaar, zo ziet ook psycholoog bij hr-adviesbureau Dijk & Van Emmerik, Flores van Emmerik (59). „Als je een vriendschapsrelatie met je leidinggevende aangaat, is er het risico op rolvermenging en daaruit voortvloeiende conflicten”, zegt hij telefonisch. Niet dat hij hier meteen op wil focussen, want „als psycholoog ben ik in principe altijd voor vriendschap”, aldus Van Emmerik.
Heb je een leidinggevende functie, dan moet je op een paar zaken letten. „Wat je vooral moet vastleggen is dat persoonlijke voorkeuren en loyaliteit geen rol spelen in het zakelijk handelen”, aldus Van Emmerik. „Daarnaast moeten andere personeelsleden zich niet buitengesloten voelen.” Als aan die randvoorwaarden voldaan wordt, kan vriendschap tussen een chef en medewerker goed werken. „Meer regels opstellen gaat eigenlijk niet, daar krijg je een nare bureaucratie en juist meer willekeur van.”
Risico’s blijven er altijd. „Een goed huwelijk kan ook sneuvelen”, aldus Van Emmerik. „In theorie kun je de rol van leidinggevende en vriend scheiden, maar in de hectiek van alledag gaat dat moeilijker. Een vriend die altijd te laat komt, kun je dat vergeven. Maar als kwartaalrapportages steeds te laat worden ingeleverd, is dat geen charmant trekje meer.”
Vrienden en collega’s zijn ook hele verschillende rollen, benadrukt de psycholoog. „Een vriendschap is gebaseerd op persoonlijke loyaliteit, vertrouwen, emotionele veiligheid en draagt bij aan zingeving, motivatie en sociale identiteit. In de zakelijke context spelen andere waarden: voorspelbaarheid, betrouwbaarheid en competentie.” Het helpt als mensen al vrienden waren voor ze collega’s werden, aldus Van Emmerik: „Dan overstijgt die band de context van het werk, dat maakt het duurzamer en stabieler.”
Dit ondervond topman Tibbe Verschaffel (29) van Planet B, een Belgische onderneming die duurzame versies ontwikkelt van alledaagse producten, aan den lijve. Hij richtte het bedrijf met enkele studievrienden op in 2020 en heeft inmiddels een team van 43 mensen.
„Ik begon als student-ondernemer en was ideologisch gedreven om een impactbedrijf neer te zetten, met mijn vrienden”, vertelt Verschaffel vanuit zijn kantoor in Gent. „Je begint met een klein groepje, maar gaandeweg word je groter, waardoor je plots ‘de baas’ bent. Dat is niet iets dat ik geambieerd heb, ik ben er meer in gerold.”
Verschaffel worstelt nog steeds met die rol, in combinatie met de wens een open en amicale sfeer op het werk te hebben. „Ik wil one of the people zijn, die persoon tussen iedereen, niet een baas”, zegt hij. „Soms wil ik een biertje drinken met de medewerkers en over koetjes en kalfjes praten of over persoonlijke zaken. Maar als we dat doen, hoor ik toch vooral dingen over het bedrijf – al praat ik daar natuurlijk ook graag over. Als chef staat ‘Planet B’ op mijn voorhoofd getatoeëerd.”
Verschaffel weet hoe moeilijk het kan zijn om professionele samenwerking met vriendschap te combineren. Zo moest hij een mede-oprichter ontslaan, omdat hij uit zijn rol gegroeid was – al zag hij dat zelf niet. „Dat was een van de meest hartverscheurende dingen die ik ooit heb moeten doen”, zegt Verschaffel, die het emotioneel vindt om hierover te praten. „Hij was een van mijn beste maten, alsof je je moeder moet ontslaan. Dan heb je zo hard gewerkt en komt een van je beste maten zeggen dat je niet op je plek zit.”
De vriend in kwestie kreeg een andere rol, maar het contact is sindsdien alleen zakelijk. „Dan ben je echt eenzaam”, blikt Verschaffel terug op zijn eigen positie in die tijd. „Iedereen kijkt naar mij voor een beslissing, die ik absoluut niet wil nemen, maar die alleen ik kan nemen.”
De topman wil vooral de voordelen benoemen van vriendschap op de werkvloer, ook tussen leidinggevende en personeelslid. „We werken samen aan een mooi product en gaan daar ook honderd procent voor. Daardoor is het moreel hoog en is er een open cultuur, zonder kantoorpolitiek. Je raakt dan gehecht aan elkaar en binnen het team zijn dan ook al veel vriendschappen ontstaan.”
Dat beaamt Van Emmerik. „Mensen kunnen meer zichzelf zijn, zich vollediger uiten en originelere ideeën opperen”, zo somt hij de voordelen op. „Ook kan de sociale steun groter en meer onvoorwaardelijk zijn en zou je in theorie meer fouten kunnen maken.” Deze pluspunten ziet hij ook bij een start-up als Planet B: „Zoiets ontstaat uit een gemeenschappelijk idee en een gedeelde vonk. Als het alleen om geld draait, blijft zo’n onderneming waarschijnlijk minder lang bestaan dan wanneer er ook bepaalde waarden onder liggen.”
Vriendschap met je leidinggevende kan leiden tot een prettiger werksfeer en een gemotiveerder team. Er komen echter ook risico’s bij kijken, zoals voorkeursbehandeling of het sneuvelen van de vriendschap. Belangrijk blijft om ervoor te zorgen dat persoonlijke banden geen rol spelen in zakelijk handelen en dat er een cultuur is waarin medewerkers elkaar op zulke gevaren kunnen aanspreken.
Deze rubriek belicht wekelijks hoe lastige problemen op de werkvloer aangepakt kunnen worden. Heeft u een dilemma, stuur een e-mail naar werk@nrc.nl
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Stukken die je helpen om je leven fijner en je carrière beter te maken