Oekraïne Door het ‘vredesplan’ van de autocratische VS en Rusland staat Zelensky met zijn rug tegen de muur. Of er een voor Oekraïne aanvaardbare oplossing komt hangt mede af van Europa.
Een vrouw staat voor het geïmproviseerde monument voor gevallen Oekraïense verdedigers op het Onafhankelijkheidsplein in Kyiv.
Dat er in het casino van Trump met kaarten onder de tafel wordt gespeeld is in de afgelopen week weer duidelijk geworden. Zijn 28-puntenplan om de oorlog in Oekraïne te beëindigen is bedacht tussen zijn gezant Witkoff en Poetins onderhandelaar Dmitriev tijdens geheim overleg in Miami. Het leest bijna als een blauwdruk van de Russische positie hoe de ‘diepere oorzaken’ eerst moeten worden aangepakt voordat de oorlog kan worden beëindigd. Oekraïne, Europa, en kennelijk ook delen van Trumps eigen administratie (buitenland chef Rubio bijvoorbeeld) zijn buiten dit backchannel overleg gehouden. Zelensky heeft te horen gekregen dat hij bij het kruisje moet tekenen, zo niet dan riskeert hij zonder Amerikaanse wapen- en inlichtingensteun te geraken.
Robert Serry is oud-diplomaat. Hij was in 1992 de eerste Nederlandse ambassadeur in Oekraïne en tussen 2001 en 2005 NAVO-directeur crisismanagement.
De Oekraïense president en zijn land zijn in een maalstroom van ontwikkelingen terecht gekomen, die elkaar versterken tot een bijna perfecte storm. Aan het oostelijke front dreigt het stadje Pokrovsk te vallen, en daarmee verder gebiedsverlies in de al sinds 2014 gevoerde bittere strijd om controle over de Donbas. Juist één van de meest controversiële punten uit het ‘vredesplan’ van Trump betreft de bepaling dat het Oekraïense leger zich geheel uit de twee door Rusland al geannexeerde, maar nog steeds niet veroverde provincies Donetsk en Loehansk zou moeten terugtrekken. Die gebieden zouden dan weliswaar worden ‘gedemilitariseerd’ (hoe?) maar onder Russisch gezag worden gesteld. Bovendien heeft Zelensky op het moeilijkste moment in eigen land te maken met een groot corruptieschandaal. Daarin zijn naaste adviseurs als Jermak (Chef van het Presidentiële kantoor) en Oemerov (één van de belangrijkste onderhandelaars) in opspraak geraakt. De oppositie in het parlement ruikt bloed en ook zijn eigen partij eist het hoofd van de ‘groene kardinaal.’ Jermak heeft die bijnaam te danken aan de betekenis ‘groenig’ van Zelensky’s achternaam. Hij wijkt niet van de zijde van de president en is veel te machtig geworden.
Intussen blijkt ook weer de onmacht van Europa dat buiten spel staat bij overleg over de grote oorlog op het eigen continent. Is het niet onthutsend in het vierde punt van het ‘vredesplan’ te moeten lezen dat er „dialoog zal plaatsvinden tussen Rusland en de NAVO, bemiddeld door de VS (mijn cursivering), om alle veiligheidskwesties op te lossen”? De VS zien zichzelf dus kennelijk niet meer als bondgenoot maar ‘bemiddelaar’ bij een toekomstig conflict met Rusland over bijvoorbeeld de soevereiniteit van één van de Baltische staten. Hoe kan Zelensky eigenlijk nog geloof hechten aan de belofte (punt vijf) dat Oekraïne van de VS ‘betrouwbare veiligheidsgaranties’ voor zijn voortbestaan zal ontvangen?
Zelensky staat met de rug tegen de muur en kon niet anders dan op het vredesplan met ‘ja, maar’ antwoorden. Van overleg deze week in Geneve, waarbij Europa mag aanschuiven, zal afhangen of het nog enigszins kan worden bijgesteld. Maar een nieuwe Minsk-overeenkomst dreigt, die net als in 2014 even onuitvoerbaar zal worden en het conflict niet zal beëindigen. Als Zelensky het plan afwijst en Trump zijn dreigement waarmaakt, dan wordt Oekraïne onder de bus gegooid. Trump verdient dan niet de Nobelprijs voor de vrede, maar de ‘Neville Chamberlain prijs’, zoals de New York Times-columnist Thomas Friedman al heeft opgemerkt.
Wanneer worden we eindelijk wakker en beseffen we dat het ‘Westen’ als trans-Atlantische gemeenschap van gedeelde waarden en veiligheidsbelangen niet langer bestaat? In het Trump-tijdperk maken hijzelf en andere autocraten de dienst uit. Hij doet liever zaken met vrienden als Poetin en Netanyahu, waarbij de gelijkenissen tussen de twee laatstgenoemden mij steeds meer zijn opgevallen. Autocraten zoeken altijd externe vijanden: de Palestijnen en Iran voor Netanyahu; Oekraïne en het Westen voor Poetin. Beiden denken neokoloniaal of imperialistisch: voor Netanyahu Erets Israel (Groot-Israël), waarin geen plaats is voor Palestina; voor Poetin herstel van het Russische wereldrijk, waarin geen plaats is voor Oekraïne. Beide autocraten hebben hun hoop gevestigd op de nieuwe autocraat in het Witte Huis om hun oorlogen te kunnen ‘winnen’. Alle drie autocraten delen hun minachting voor het decadente en ‘woke’ Europa, dat nog gelooft in de internationale rechtsorde.
Overigens is Oekraïne nog niet verloren. Na bijna vier jaar oorlog staat nog het overgrote deel van zijn territorium onder controle van Kyiv. Wie had in 2022 gedacht dat de hoofdstad, en steden als Kharkiv in het oosten en Odesa in het zuiden in Oekraïense handen zouden blijven? Het gaat met het huidige tempo van Russische gebiedsveroveringen nog jaren duren voordat Poetin het op het slagveld kan winnen. Juist daarom is het zo vilein en onbegrijpelijk als Trump hem nu via de onderhandelingstafel aan een overwinning zou helpen.
Zelensky is bereid een non-agressie overeenkomst te tekenen, waarin langs de bestaande frontlijnen de contactlijn wordt getrokken voor de wapenstilstand. Dit betekent voor Oekraïne het pijnlijke de-facto verlies van de gebieden die door Rusland zijn veroverd (op dit moment ongeveer een vijfde van het land). Oekraïne zal dan moeten gaan leven met een vorm van Finlandisering door afstand te nemen van NAVO-lidmaatschap, als het maar sterk genoeg blijft om zich tegen hernieuwde Russische agressie te kunnen verweren. Het belangrijkste blijft voor Oekraïne dat het uitzicht behoudt op toetreding tot de Europese Unie. Maar zal Europa wel in staat zijn om Oekraïne de steun te blijven bieden om te overleven? Of worden wij zelf de zwakste schakel om het continent te beschermen tegen Poetins imperiale ambities?
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC