Jong Geleerd Arts en voedingsonderzoeker Carlijn Wagenaar ontdekte als student de kracht van leefstijl en behandelt nu patiënten met onbewerkte, plantaardige voeding. „Kleine aanpassingen hebben al effect.”
Nog geen half jaar was de toen 17-jarige Carlijn Wagenaar uit Wellesley, Massachusetts (VS) naar Blaricum verhuisd, toen plotseling haar kerngezonde vader, hoogleraar bewegingswetenschappen aan de Universiteit Utrecht stierf. Ze stortte zich tijdens haar studie geneeskunde in Groningen op haar geliefde atletiek – als tiener was ze vijfde geworden op 800 meter hardlopen in de competitie van de staat Massachusetts. En om haar prestaties te verbeteren zocht ze verwoed naar een optimaal voedingspatroon. „Om grip te krijgen op alle veranderingen, denk ik”, zegt ze met een licht Amerikaans accent. Haar ogen worden even nat.
Op een trainingskamp in Portugal, in mei 2017, zette ze de knop om: ze schrapte vlees, vis, zuivel en ei van haar menu en at alleen nog plantaardig. „Misschien toeval, maar dat jaar heb ik mijn beste tijd ooit gelopen.”
Een plantaardig voedingspatroon bleek de meeste gezondheidsvoordelen te bieden. Niet alleen voor haar eigen gezondheid en sportprestaties. Wagenaar (nu 30) promoveerde op 5 november aan de Universiteit van Amsterdam op onderzoek naar het effect van plantaardige voeding en een gezonde leefstijl op chronische ontstekingsziekten zoals reuma en artrose.
Een promotietraject bij de zogeheten Plants for Joints-studie was op haar lijf geschreven. Die voerde Wendy Walrabenstein uit in de Amsterdamse revalidatie- en reumakliniek Reade, in samenwerking met het Amsterdam UMC. „Plants for Joints bestond uit twee studies, met 77 patiënten met reumatoïde artritis en 64 met artrose in hun heup of knie. Die studies tonen aan dat mensen met reuma die vier maanden lang plantaardige voeding eten en andere gezonde leefstijlaanpassingen maken, minder last krijgen van pijn en zwelling dan patiënten die de gewone behandeling krijgen. Ook mensen met artrose hebben minder pijn en stijfheid, ze functioneren beter.”
„Reumatoïde artritis is een auto-immuunziekte waarbij het immuunsysteem de gewrichten aanvalt. Ongeveer 1 procent van de bevolking heeft die ziekte. Bij artrose speelt een onstekingsproces in het hele gewricht. Dat komt veel vaker voor, bij ongeveer 8 procent van de bevolking.”
Wagenaar volgde voor haar onderzoek beide groepen patiënten nog twee jaar. „Na die vier maanden moedigden we mensen aan om, als de ziekteklachten verminderd waren, samen met hun reumatoloog de medicatie af te bouwen. Na één jaar kon de helft van de reumapatiënten met minder medicijnen toe of er zelfs mee stoppen. In de hele groep nam de dosering gemiddeld af met 62 procent. Dat was stevige medicatie, ontstekingsremmende ‘biologicals’ of prednison. Die gaan vaak gepaard met bijwerkingen en zijn duur.” Ook de verbetering bij de mensen met artrose bleef aanhouden. „Dat is essentieel want er zijn voor artrose weinig behandelopties, alleen pijnstilling of oefentherapie. En anders een operatie voor een kunstheup of -knie.”
Carlijn Wagenaar in de gymzaal van Reade in Amsterdam.
De deelnemers hielden het programma goed vol, zegt Wagenaar. „Ze zijn ook erg gemotiveerd: als ze ermee stoppen komt de pijn terug.”
Het leefstijlprogramma omvat niet alleen plantaardige voeding, maar ook adviezen en steun om meer te bewegen, ontspannen en te slapen. Of alleen de planten de sleutel tot een betere gezondheid vormen of één van die andere onderdelen, dat is niet te zeggen. „Alles werkt op elkaar in. Mensen die dankzij de voeding minder last van pijn en zwelling hebben, gaan vaak meer bewegen. Stress kan klachten uitlokken, dus oefeningen voor stressvermindering zorgen ook voor meer beweging. Maar in de dagboekjes die deelnemers bijhielden zagen we wel dat in hun voedingspatroon de grootste verandering plaatsvond. Dus ik denk dat het grotendeels met de voeding te maken heeft.”
Een volledig plantaardig voedingspatroon kan meer gezondheidsvoordelen bieden dan andere gezonde eetpatronen, zoals het veelgeroemde mediterrane dieet, zegt Wagenaar. „Studies naar de Zevendedagsadventisten in Loma Linda, in de VS, maken dat duidelijk. Zij leven vanuit hun geloof gezond, bewegen veel, roken niet, drinken weinig alcohol. De onderzoekers hebben die mensen opgesplitst op basis van hun voedingspatroon. Van alleseters tot veganisten en de diverse varianten daartussen, zoals mensen die alleen weinig of geen vlees eten, of alleen eieren en zuivel.”
In die studies zie je heel mooi dat elk stapje de gezondheid verder verbetert. „Hoe dichter op een volledig plantaardig voedingspatroon, hoe lager het gewicht is, hoe beter allerlei bloedwaarden en hoe lager het risico op veelvoorkomende chronische ziekten zoals hart- en vaatziekten en diabetes.”
Is vlees dan zo slecht? Dat niet per se, zegt ze. „Maar plantaardige voeding biedt een beter pakketje: met meer vezels, minder verzadigd vet, en meer ontstekingsremmende stoffen.”
Het voedingspatroon omgooien hoeft niet zo rigoureus als ze zelf deed. „Kleine aanpassingen hebben al effect. Als je in een eetpatroon 5 procent van de verzadigde vetten, in vlees en zuivel, vervangt door meervoudig onverzadigde vetten of volle granen, dan zie je een lager risico op hart- en vaatziekten. En als je 3 procent energie uit dierlijke eiwitbronnen vervangt door plantaardige eiwitten, verlaagt dat het risico op overlijden tot 34 procent, laten studies zien.”
Veel mensen zijn bang dat ze tekorten krijgen aan calcium, vitamine B12 of de gezonde omega-3-vetten uit vis. „Dat vraagt wat planning. Calcium zit in groene bladgroenten en verrijkte plantaardige producten. Vitamine B12 moet je gewoon bijslikken. En ik neem algenolie voor de omega-3-vetzuren, maar die zitten ook in bijvoorbeeld lijnzaad en walnoten.”
Wat nu precies het ontstekingsremmende effect van een gezonde leefstijl veroorzaakt, is nog niet duidelijk. „In mijn onderzoek vond ik aanwijzingen dat bepaalde stressmaten wat verminderd waren, zoals het stresshormoon cortisol in speeksel. Mogelijk heeft dat bijgedragen aan de verbetering van de klachten. Maar dit moeten we in een grotere groep mensen onderzoeken.”
Carlijn Wagenaar.
„Gewichtsverlies speelt ook een belangrijke rol, de deelnemers hadden vaak overgewicht. Maar het verklaart niet alles. Daarom heb ik gekeken naar het effect op de darmflora. Een vezelrijk voedingspatroon kan bijdragen aan een gezond darmmicrobioom. Een gezond microbioom is divers, met een goede balans tussen gunstige en ongunstige bacteriesoorten. Als dat uit balans is, kan de darmwand ‘lek’ raken voor bepaalde stoffen of bacteriën, en dat kan bijdragen aan ontsteking ergens anders in het lichaam, zoals de gewrichten.”
„Bij mensen met reumatoïde artritis zag ik dat na vier maanden op het leefstijlprogramma de darmwand weer beter bepaalde eiwitten tegenhoudt. En er waren verbeteringen in de balans van microben. Maar, heel gek, in de controlegroep zagen we een grotere diversiteit van darmmicroben. We weten nog niet zo goed wat dit betekent.”
Wagenaar speurt verder. Maar ook zonder verklarend mechanisme blijft staan dat patiënten minder pijn en ontsteking hebben dankzij de leefstijlaanpassingen.
Dat met een gezonde eet- en leefstijl ziektes zijn te voorkomen, leerde ze niet tijdens de opleiding geneeskunde. „Dat vond ik gek. Met medestudenten heb ik in 2014 een cursus opgezet, voor Stichting Student en Leefstijl, van tien avonden. Die wordt nu bij elke opleiding geneeskunde aangeboden.” Ook richtte Wagenaar in 2021 samen met collega’s de Nederlandse tak op van de internationale vereniging van zorgprofessionals voor voeding (Physicians Association for Nutrition, PAN), en organiseerde ze twee keer de tweejaarlijkse conferenties van die vereniging.
Met Walrabenstein en reumatoloog Dirkjan van Schaardenburg zette Wagenaar een bedrijf op waarmee ze het leefstijlprogramma online aanbieden, Plants for Health, en samen schreven ze een boek. „We bieden het niet alleen aan voor mensen met reuma of artrose, maar ook voor mensen met overgewicht of andere chronische aandoeningen waarbij ontstekingsprocessen spelen.”
Het zou haar objectieve wetenschappelijke blik kunnen beïnvloeden, realiseert ze zich. „Dat is een conflict of interest, belangenverstrengeling. We blijven natuurlijk objectief naar de data kijken. Maar we willen winst kunnen maken om te kunnen groeien en zoveel mogelijk mensen te helpen. Farmaceutische bedrijven zijn ook geen stichtingen. Wij hopen dat ons programma uiteindelijk vergoed zal worden door zorgverzekeraars, als aanvullende behandeloptie.”
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC