De snelle ontwikkelingen op het slagveld in Oekraïne nopen Nederland en Europa erover na te denken welk percentage van de defensiebegroting naar onderzoek en innovatie zal gaan, zegt Robbert Dijkgraaf.
Wat is op dit moment de meest innovatieve regio van Europa? Het pijnlijke antwoord is: Oekraïne.
Het slagveld aan Europa’s oostgrens heeft zich in rap tempo ontwikkeld tot een laboratorium voor het arsenaal van de toekomst. De omloopsnelheid van nieuwe wapens, traditioneel vele jaren, is daar nu minder dan twee weken. Als er maandag een nieuwe drone wordt gelanceerd dan is er woensdag al een Russische tegenmaatregel en moeten de ingenieurs onmiddellijk aan de slag voor een volgende versie.
Het is een bekend gezegde dat generaals op het slagveld de vorige oorlog voeren en de volgende uitvinden. Een van de pijnlijke lessen van vandaag is dat je dure, complexe wapensystemen kunt uitschakelen voor een fractie van de kosten. Een tank van vele miljoenen valt gemakkelijk ten prooi aan een drone van duizend euro. Op het water worden de slagschepen van de Russische Zwarte Zeevloot uitgeschakeld door de maritieme drones van Oekraïne. Peperdure straaljagers met even dure raketten jagen op drones uit de hobbywinkel. Het is een asymmetrische strijd tussen groot en klein. En klein lijkt aan de winnende hand.
De oorlog in Oekraïne geeft een doorkijk naar het slagveld van de toekomst. Dat zal volstrekt transparant zijn. Alles en iedereen is dag en nacht te zien. In dit glazen strijdtoneel is nauwelijks plaats voor mensen. Wie gaat straks nog in een tank of een straaljager zitten? Wordt het een strijd van machines tegen machines?
Dit alles gebeurt op het moment dat de Europese NAVO-partners hebben besloten tot een radicale verhoging van hun defensiebudgetten. Op termijn gaat alleen Duitsland al 100 miljard euro extra per jaar besteden. Dat is veel en vooral nieuw geld. De wereld kijkt met interesse naar deze plotselinge kooplust. Wat gaat Europa aanschaffen?
Hier ligt een grote kans om militair haasje-over te springen naar de technologie van de 21e eeuw, vergelijkbaar met hoe in delen van de wereld nooit vaste telefoonlijnen zijn geïnstalleerd omdat men direct naar mobiele telefonie overstapte. Oekraïne kan de kick-start van een nieuwe Europese defensie-industrie worden. Want is het wel verstandig tientallen miljarden te investeren in gigantische wapensystemen als vliegdekschepen en bommenwerpers als dit de dinosauriërs van onze tijd zijn, wachtend op de inslag van een digitale asteroïde. De toekomst lijkt toe te behoren aan kleine, zelflerende autonome wapens. Ook de lange tijdslijnen van ontwerp, productie en inzet zijn kwetsbaar. Het eerste concept van de F-35 dateert uit de jaren ’90 en de straaljager wordt verwacht door te vliegen tot 2070. Wat gaat er ondertussen allemaal technologisch veranderen?
Europa moet weer wennen aan de combinatie van onderzoek en oorlog. Het opbouwen van een moderne defensie-industrie vraagt ook een cultuuromslag binnen de wetenschap. In de Verenigde Staten weet men niet anders. In de naoorlogse jaren heeft altijd de helft van het Amerikaanse federale onderzoeksgeld een militaire bestemming gehad. Zonder deze innige verstrengeling van het militair-industrieel complex was er geen Silicon Valley of internet geweest. Ook in Israël kan de bloeiende startup-cultuur niet losgezien worden van de militaire macht.
Binnen de Europese Unie is het vooral Frankrijk met zijn nucleaire force de frappe dat een naadloze verbinding kent tussen wetenschap en defensie. Aan het hoofd van de prestigieuze École polytechnique, het Franse MIT, staat een generaal en op 14 juli marcheren de studenten in uniform over de Champs-Élysées om in hun woorden „de sterke band tussen defensie en de natie te bevestigen”.
Aan de andere kant van het spectrum vinden we Duitsland. Vanwege vanzelfsprekende historische redenen is er veel aarzeling in de Bondsrepubliek om de wetenschap in te zetten voor militaire doeleinden. Sommige universiteiten verbieden dit zelfs expliciet in hun constitutie. Zo’n Zivilklausel staat alleen niet-militair onderzoek toe. De Zeitenwende na de Russische invasie van Oekraïne vraagt naast het loslaten van de grondwettelijk opgelegde begrotingsdiscipline ook een omslag in de even stevig verankerde academische cultuur. Sommige universiteiten hebben sinds kort hun burgerclausule herschreven.
Het is een interessante vraag waar Nederland zich in dit spanningsveld gaat plaatsen, ook gezien onze sterke positie in hightech. Een concrete vraag is welk percentage van de defensiebegroting naar onderzoek en innovatie zal gaan. Hierover is geen expliciete NAVO-norm afgesproken, maar het aandeel ligt in Europa nu rond een schamele 1 procent, tegenover 15 procent in de Verenigde Staten. Alleen al die Amerikaanse militaire onderzoeksgelden zijn met 140 miljard dollar per jaar bijna het dubbele van de totale Duitse defensiebegroting. Zouden we dit voorbeeld volgen, dan gaat het in ons land gauw om extra miljarden voor onderzoek.
Vele sleuteltechnologieën zullen een cruciale rol spelen, niet alleen AI en drones, maar ook gebieden als robotica, cyber, quantum en ruimtevaart. Maar belangrijker is dat alle wetenschapsterreinen zich hierin mengen, met name de sociale en geesteswetenschappen. De razendsnelle ontwikkeling van de volgende generatie arsenaal roept namelijk vele ethische en morele vragen op. Als gevechten worden uitgevoerd door autonome machines, wat is dan de rol van de mens? Wat betekent het als een soldaat op de startknop drukt en een zwerm AI-drones lanceert? En wat doen deze krachten met Europa’s waarden en normen, ook gezien de bloederige geschiedenis van ons continent.
Wetenschappers kunnen niet vroeg genoeg bij dit debat betrokken zijn. De diepgaande vragen over oorlog en vrede moeten snel een antwoord krijgen, want de wapenwedloop aan Europa’s oostgrens gaat de toekomst van onze veiligheid en het wezen van onze samenleving bepalen.
Vergeet niet: in dit domein mag Oekraïne dan nummer één zijn, Rusland is waarschijnlijk nummer twee.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Europaredacteuren praten je bij over de belangrijkste ontwikkelingen in de EU
Source: NRC