Oorlog in Oekraïne Twee steden in de Donbas in handen van Oekraïne behoren volgens het Amerikaans-Russische ‘vredesplan’ tot Rusland. Dat is zeer tegen de zin van de inwoners. „Het voelt als verraad aan de jongens die aan het front zijn gestorven.”
Dmytro Torets, Oekraïens oud-militair en een lokale journalist en activist, loopt op 19 november langs door Russische aanvallen verwoeste huizen in Slovjansk.
Tetjana Podesenova is boos. Fel uit ze haar ongenoegen over het Amerikaans-Russische ‘vredesplan’ voor Oekraïne. „Trump beschermt noch de zwakkeren noch degenen die werden aangevallen, maar degene die aanviel. Rusland wil en krijgt van alles. Het eist de hele Donbas op. Wat is dit voor een vredesplan, waar Oekraïne niet bij is betrokken?”
Zonder een reactie af te wachten gaat ze in één adem door. „Geven ze onze stad helemaal weg? Hebben ze iets gevraagd aan de mensen die hier wonen? Of die willen leven onder dat vredesplan?”, zegt ze op een bankje van ‘Aquarium Verbazingwekkende Vissen’ in de Oost-Oekraïense stad Kramatorsk. Dit is een centrum waar bezoekers kunnen kijken naar ongeveer driehonderd vissen in verschillende aquaria. Als een rustgevende oase in oorlogstijd. Zweverige muziek klinkt op de achtergrond. Podesenova is hier medewerker.
Kramatorsk is een van de laatste grote steden in de Oost-Oekraïense regio Donbas die na ruim drieënhalf jaar van zware strijd nog niet in handen zijn gevallen van Rusland. Dat kan zomaar alsnog gebeuren, zonder slag of stoot. Een van de 28 punten uit het vredesplan houdt in dat Oekraïne de Donbas, gevormd door de provincies Loehansk en Donetsk, afstaat aan Rusland. De Oekraïense krijgsmacht moet zich terugtrekken uit het deel van de provincie Donetsk dat ze nu nog controleert, waaronder Kramatorsk en de vijftien kilometer noordelijker gelegen stad Slovjansk.
Tatjana Podesenova, medewerker van een aquarium in Kramatorsk.
Voor Oekraïners als Podesenova (56) is dit onacceptabel. „Het voelt als verraad aan de jongens die aan het front zijn gestorven.”
Ze hekelt het ultimatum dat de Verenigde Staten hebben gesteld. President Donald Trump wil dat Oekraïne uiterlijk op 27 november het vredesvoorstel ondertekent. „Ze zetten Zelensky onder druk. Anderen beslissen over ons.”
Kyiv liet zaterdag weten dat het de komende dagen in Zwitserland overleg voert met de VS om de oorlog te beëindigen. De Oekraïense parlementariër Oleksi Hontsjarenko schreef op X: „We moeten een aantal punten veranderen die voor Oekraïne onaanvaardbaar zijn. Maar vrede is noodzakelijk voor Oekraïne.” In zijn toespraak vrijdag zei president Volodymyr Zelensky dat hij de Oekraïense onafhankelijkheid en soevereiniteit zal verdedigen en de rechten en vrijheden van de Oekraïners zal handhaven.
Als gevolg van het vredesplan zullen Oekraïners in de Donbas die niet onder Russisch bewind willen leven, worden gedwongen te vertrekken. In Slovjansk wonen naar schatting veertig- tot vijftigduizend mensen en in Kramatorsk ongeveer 53.000.
„God verhoede het, maar als Rusland hier komt, zal ik hier nooit van mijn leven blijven. Rusland is een terrorist”, zegt Roman Doebinin, terwijl hij vanachter een aquarium vandaan komt. Een halfjaar geleden overleed een medewerker bij een raketaanval in Kramatorsk.
Het zal niet bij de Donbas blijven, denkt Doebinin (48). Als Rusland de volledige regio bezit, wordt de honger naar meer gevoed, denkt hij. „Rusland heeft imperiale ambities. Ze zullen verdergaan. Naar Dnipro, en dan naar Kyiv. Ze liegen constant en geloven dat ze almachtig zijn. Dus hoe kun je erop vertrouwen dat Rusland stopt bij de Donbas?”
Roman Doebinin, eigenaar van het aquarium in Kramatorsk.
Maar ook zonder vredesplan is het de vraag of de Oekraïense krijgsmacht op den duur Kramatorsk uit Russische handen kan houden. De oorlog komt dichterbij. Een jaar geleden viel er nog niets te merken van het front. Maar nu gaan de inwoners naar bed met het geluid van artillerie, twintig kilometer verderop. Vanwege de oorlogsdreiging rijden er sinds begin november geen treinen meer van en naar Kramatorsk. De drukte van het station is ingeruild voor volledige stilte.
De stad ligt binnen het bereik van Russische fpv-drones, korteafstandsdrones met kleine explosieven die Russische militairen besturen met behulp van een videobril. Vrijwel elke nacht zijn er zulke droneaanvallen op Kramatorsk en Slovjansk.
Dat veroorzaakt spanning bij Podesenova. Het is bijna tegen sluitingstijd, donker op straat en ze staat al bij de deur. Podesenova wil maar al te graag naar huis. Ze lijdt aan wat het ‘Syndroom van Kramatorsk’ wordt genoemd: de inwoners voelen zich op straat niet veilig in het donker omdat ze de Russische drones niet kunnen zien. De angst groeit als het internet uitvalt en er via sociale media geen waarschuwingen binnenkomen of er drones op weg zijn naar de stad.
Het naderende front dwingt de 54-jarige schilderes Olena Melnikova om te vertrekken. Ze verhuist dit weekend met haar man, haar 88-jarige moeder en kat Kirilo naar de veiligere provincie Poltava. In haar sfeervolle appartement is ze bezig met het inpakken van haar schilderijen. Een dikke rol noppenfolie staat naast ingepakte dozen gevuld met familiearchieven, foto’s en een paar van haar favoriete boeken.
Ook neemt ze als herinnering haar tekeningen mee van het centrum van Kramatorsk. Melnikova weet wat de stad staat te wachten als de Russen eraan komen. Totale vernietiging, zoals eerder gebeurde in Bachmoet en op dit moment in Pokrovsk.
Olena Melnikova pakt haar schilderijen in voor vertrek uit Kramatorsk.
Aan de keukentafel benadrukt ze meerdere malen dat ze voor vrede is. „Er zijn zo veel mensen voor niets gestorven”, verzucht ze. Dus als het vechten stopt door de Donbas weg te geven aan Rusland, kan ze daarmee leven. Het redt Oekraïense levens.
Aan de andere kant vreest ook zij dat Rusland niet stopt. Dat het slechts een pauze is. „Rusland heeft grote ambities.”
Een gevechtspauze, denken Oekraïners, geeft Rusland de mogelijkheid om de strijdkrachten te versterken, de oorlog vervolgens te hervatten en zich te richten op andere gebieden, tegenover een mogelijk verzwakte Oekraïense krijgsmacht. In het vredesplan staat dat de Oekraïense krijgsmacht wordt ingeperkt tot zeshonderdduizend militairen.
Dmytro Torets wijst de verzwakking van de krijgsmacht en het opgeven van de Donbas af. „Dit is feitelijk een capitulatie. Een garantie voor veiligheid is een sterk leger.”
Hij vocht de afgelopen jaren aan het front, totdat hij problemen kreeg met zijn ogen, vertelt hij in een koffiebar in Slovjansk. De vijftigjarige Torets is er geboren en getogen en zag voor zijn ogen dat gewapende separatisten onder leiding van de Rus Igor Girkin in april 2014 het politiebureau en het gebouw van de Oekraïense geheime dienst bezetten. Vrienden van hem sloten zich bij de indringers aan. Ze namen de stad in handen. In juli van dat jaar werden ze verdreven door de Oekraïense krijgsmacht. „Hier begon de oorlog”, zegt Torets ’s middags bij het politiebureau.
Ruim tien jaar later laat de oorlog opnieuw zijn gezicht zien in Slovjansk. Dreigend vanuit de lucht dit keer: alleen al het gezoem van Russische drones in de lucht werkt angstaanjagend. Oren en ogen zijn waakzaam naar de hemel gericht. Torets is er niet van onder de indruk. „Ik heb drie jaar in de loopgraven doorgebracht”, zegt hij droog.
Dmytro Torets bij het politiebureau in Slovjansk.
Onder het vredesplan is het lot van zijn Slovjansk onzeker. „Natuurlijk wil ik niet dat we de Donbas opgeven. Waarom hebben we een ander land nodig dat zijn cultuur en filosofie aan ons oplegt? Ik wil dat Oekraïne teruggaat naar de grenzen van 1991 [het jaar dat het land onafhankelijk werd]. Maar dat gebeurt waarschijnlijk niet. Om de Russische krijgsmacht terug te dringen, moet er een wonder gebeuren. We moeten in elk geval vasthouden aan wat we nu hebben.” Eerder stelde Kyiv voor om de frontlinie te bevriezen. Daar ging het Kremlin niet op in.
Net als bij het aquariumcentrum vormt patisserie Coffee House Sweet Bakery in Kramatorsk een andere wereld, ver weg van de luchtalarmen en de militaire voertuigen en de talloze pick-uptrucks die op weg zijn naar het front. Binnen klinkt muziek als in een hotellobby. Alle muren zijn roze. Op een daarvan staat in neonlicht ‘All you need is love‘. In de vitrine stralen de huisgemaakte toetjes als cheesecake, merengue, eclairs, tiramisu, met roomcrème gevulde wafels en cupcakes iedereen verleidelijk tegemoet. De kerstboom is in knallend roze opgetuigd. De vrolijkheid spat ervan af.
„Halloween is voorbij, dus zetten we de kerstboom op”, zegt de energieke eigenaar Kateryna Seledtsova (34) aan het enige overgebleven tafeltje. „Het geeft een positieve sfeer. En wat maakt het uit? Vandaag of morgen kan zomaar de laatste dag zijn.”
Het noodlot kwam al een keer angstig dichtbij. In september verwoestte een Russische glijbomaanval haar flatgebouw toen ze sliep, samen met haar achtjarige zoon Tychon. Aan die aanval hield ze hersenletsel over, waardoor ze soms stotterde, haar handen trilden en ze niet goed sliep. Twee maanden later is bijna alles weer normaal. Ze stottert alleen nog als ze zenuwachtig is.
Met haar zoon gaat het goed, laat ze erop volgen. Samen – Seledtsova is gescheiden – hebben ze inmiddels een ander huis.
Kateryna Seledtnikova en haar patisserie in Kramatorsk.
Ze zou blij zijn als de bestaande frontlinie wordt bevroren. Dan hoeft ze niet te vertrekken. Maar ze maakt zich geen illusies. „We zijn onderhandelingsmateriaal. Dat is vreemd, ja. Maar we zijn niet de enigen. Kijk maar naar het Midden-Oosten en Afrika.”
Seledtsova wil dat de oorlog stopt. Niet omdat ze bang is voor zichzelf. Ze wil het voor Tychon. „Ik ben zo verdrietig dat hij zijn jeugd in deze puinhoop moet doorbrengen.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC