Evolutie De eerste zoen binnen de familie van de primaten kan gedateerd worden op 22 tot 17 miljoen jaar geleden. Dat concluderen Britse wetenschappers in een nieuwe analyse.
Een orang-oetanmoeder kust haar volwassen dochter.
Chimpansees, gorilla’s, bonobo’s, orang-oetans: alle nabije mensapen uit de evolutionaire stamboom van de mens, doen aan zoenen, mond op mond. De ene mensapensoort kust vaker dan de ander, en er zijn ook verschillen in de frequenties van de seksuele kus tegenover de ‘platonische’ kus (tussen familie of vrienden). Maar duidelijk is dat als de kus zo breed bij hen leeft, óók de gemeenschappelijke voorouder van deze primatentak bekend moet zijn geweest met de genoegens van de zoen. Die oermensaap leefde ergens tussen 22 en 17 miljoen jaar geleden. Dit schrijft een onderzoeksteam onder leiding van de bioloog Matilda Brindle (Universiteit Oxford) deze week in het wetenschappelijke tijdschrift Evolution and Human Behavior.
De kus werd in het onderzoek zorgvuldig geformuleerd, ook al om te voorkomen dat het zou meetellen als een hond het gezicht van zijn baasje likt – een niet ongewoon fenomeen. Als kus geldt „een niet-agressieve interactie waarin gericht (binnen de eigen soort) mond-op-mond-contact plaatsvindt, waarbij lippen en delen van de mond worden bewogen en waarbij geen voedsel wordt overgedragen”. Onder die definitie vallen overigens ook kus-waarnemingen bij mieren, ijsberen, albatrossen, wolven en prairiehonden. Maar die waarnemingen zijn veel zeldzamer dan bij primaten, zodat de onderzoekers zich tot die groep beperkten in hun analyse.
De grote ouderdom van de kus in de menselijke primatentak betekent dat ook de meer directe voorouders van de mens zoals Australopithecus, Homo erectus en de neanderthaler het kussen moeten kunnen hebben waarderen. Voor de neanderthalers bestaat zelfs extra bewijs dat zij waarschijnlijk ook directe voorouders van Homo sapiens gekust hebben. Het lijkt er in ieder geval sterk op dat de vroege Homo sapiens en de neanderthaler geregeld mondbacteriën uitwisselden. Dat kan gebeurd zijn door het uitwisselen van voorgekauwd voedsel, maar even goed door een regelmatige kus.
Deze mondbacterieconclusie, die Brindle en haar collega’s nu benadrukken als extra bewijs voor de prehistorische kus, werd al bijna tien jaar geleden getrokken, uit dna-analyse van de mondbacteriën uit tandplak van neanderthalers. De twee mensentakken splitsten ca. 600.000 jaar geleden, maar de stamboom van de mondbacterie Methanobrevibacter oralis bij sapiens en neanderthaler splitste pas rond 130.000 jaar geleden.
Bij de gibbons, de ‘kleine mensapen’, werd de kus totaal niet aangetroffen. Dat is ook de reden om te veronderstellen dat kus bij de grote mensapen is ontstaan rond 20 miljoen jaar geleden, precies toen de voorouders van gibbons al van de rest van de mensapen waren afgesplitst. Ook bij de oostelijke gorilla is kussen niet aangetroffen, maar dat kan liggen aan een gebrek aan gericht onderzoek bij deze mensapen. Het onderzoek lijkt verder de hypothese te bevestigen dat de mond-op-mond-kus is voortgekomen uit het voorkauwen van voedsel door de moeder. Bij alle mensenapen die kussen, komt die voorkauwgewoonte voor, en interessant genoeg juist niet bij de oostelijke gorilla (die dus ook niet lijkt te kussen).
Een ander verband met kussen dat de onderzoekers uit hun stamboom halen, is met wat in het jargon heet ‘multi male mating systems’, waarin vrouwen seks hebben met meerdere mannen. Met overigens als uitzonderingen de gorilla (waarin één mannetje een harem heeft) en ook de meeste menselijke, meer monogame paringsgewoonten. De functie van de kus lijkt bij de collega-primaten hetzelfde als bij de mens: versterking van de onderlinge band door intieme aanraking en ook als middel om seksuele partners te selecteren.
De onderzoekers keken breder dan alleen bij mensapen. Ook bij een aantal Afrikaanse makaken- en bavianensoorten is de kus gezien. Maar in die primatentak als geheel is de mond-op-mond-kus helemaal niet algemeen. „Het is dus mogelijk dat in deze groep de kus zeven maal opnieuw is geëvolueerd”, schrijft Brindle c.s.. De observaties van kussende bavianen en makaken zijn allemaal van zoenen tussen leden van hetzelfde geslacht, maar dat kan ook weer aan het beperkte materiaal liggen.
Er zijn bij mensen ook culturele invloeden op het wel of niet toepassen van de kus in het sociale verkeer, al is die invloed bij de andere primaten nog niet gevonden. Uit een etnografisch overzicht blijkt dat de mond-op-mond-kus bij ongeveer de helft van de culturen normaal is. Er zijn genoeg verhalen bekend van verbijsterde mensen die voor het eerst Europeanen zagen kussen. De Zuid-Afrikaanse Thonga walgden ervan, net als de Mehinaku in het Amazone gebied. En de Tobrianders in Melanesië zagen het als „een idiote en nikszeggende vorm van tijdverdrijf”.
In een ander onderzoek, door vooral psychologen, is ook een verrassend sociaal-economisch effect op de kusbereidheid bij mensen gevonden. Uit vergelijking van de gewoonten in dertien verschillende landen van over de hele wereld bleek niet alleen dat kussen hoger gewaardeerd werd in vaste relaties dan tijdens de vrijage aan het begin van een relatie. De economische ongelijkheid in een land bleek een grote invloed te hebben op die waardering. Hoe hoger die ongelijkheid, hoe belangrijker de kus was. Als er meer competitie is tussen groepen – veroorzaakt door die ongelijkheid – zijn betrouwbare en stevige banden belangrijker, en dus ook de kus, waarmee die banden versterkt en bewezen kunnen worden, opperden de psychologen als verklaring.
De oudste schriftelijke bewijzen voor een kus gaan overigens geen miljoenen jaren terug. In de 3.500 jaar oude Indiase Rig Veda wordt een aanraking der lippen beschreven. En volgens recente vertalingen kan in 4.600 jaar oude Sumerische teksten een nog veel explicietere seksuele kus worden gevonden: „In Uruk had de god An seks met de godin Ezinan, hij kuste haar. Daarna schonk zij het leven aan zeven kinderen.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Source: NRC