Oorlog in Oekraïne Al een paar dagen ging rond dat Washington en Moskou over een vredesplan aan het onderhandelen waren. Vrijdag kwam het hele plan naar buiten. Wat staat erin?
Oekraïense militairen in de buurt van Pokrovsk, waar de Russische druk op het front groot is momenteel.
Vrijdag werd het volledige Amerikaans-Russische vredesplan gepubliceerd, dat uit 28 punten bestaat. Wat staat er in al deze punten? En hoe haalbaar is het plan? NRC annoteert de tekst.
De soevereiniteit van Oekraïne zal worden bevestigd.
Dit lijkt tegen Poetins overtuiging in te gaan. NRC schreef eerder: „Zijn [Poetins] machtspolitiek past geheel in een eeuwenoude Russisch-imperialistische traditie, die bol staat van mythes waarmee territoriale aanspraken op Ruslands buurlanden worden gerechtvaardigd. De tsaren verschillen dan ook niet van hun (post)communistische opvolgers. Zonder uitzondering meenden en menen zij dat Rusland en Oekraïne onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn.”
Er zal een uitgebreide niet-aanvalsovereenkomst worden gesloten tussen Rusland, Oekraïne en Europa. Alle ambiguïteiten van de laatste dertig jaar zullen worden beschouwd als opgelost.
Er wordt verwacht dat Rusland geen buurlanden zal binnenvallen en dat de NAVO niet verder zal uitbreiden.
Het samenvoegen van het binnenvallen van buurlanden en het uitbreiden van de NAVO komt overeen met hoe Poetin hierover denkt. Hij ziet een verband tussen de twee. Sinds de grootschalige Russische invasie in Oekraïne is de NAVO overigens uitgebreid met Finland (2023) en Zweden (2024).
Er wordt een dialoog gehouden tussen Rusland en de NAVO, bemiddeld door de Verenigde Staten, om alle veiligheidsproblemen op te lossen en om voorwaarden te scheppen voor de-escalatie zodat wereldwijde veiligheid wordt gewaarborgd en ter vergroting van mogelijkheden voor samenwerking en toekomstige economische ontwikkeling.
Oekraïne zal betrouwbare veiligheidsgaranties krijgen.
Over de inhoud van die garanties is weinig bekendgemaakt. Volgens nieuwssite Axios bevat het 28-puntenplan een aparte overeenkomst waarin deze garanties worden uitgewerkt. Ze zouden onder meer gebaseerd zijn op artikel 5 van de NAVO, dat stelt dat een aanval op één lidstaat als een aanval op allemaal wordt beschouwd. De VS zullen in dergelijke gevallen met Oekraïne, de NAVO en Europese partners overleggen welke maatregelen nodig zijn „om de veiligheid te herstellen”. Dat kan dan bestaan uit „gewapend geweld, inlichtingen- en logistieke bijstand, economische en diplomatieke acties en andere stappen”. De afspraken zouden tien jaar geldig blijven.
De omvang van het Oekraïense leger zal beperkt worden tot 600.000 mensen.
Het plan legt een begrenzing op aan het Oekraïense leger, niet aan het Russische. Hoe groot het Oekraïense leger precies is, en hoeveel mensen waar gestationeerd zijn, houdt het land voor zichzelf. Begin januari stelde Zelensky dat het leger 980.000 mensen omvatte. Het aantal van 600.000 mensen zou dus een drastische vermindering betekenen, en impliceert bovendien dat Oekraïne inzicht zal moeten geven in de opbouw van het leger.
Oekraïne stemt ermee in in zijn grondwet op te nemen dat het niet bij de NAVO zal gaan, en de NAVO stemt ermee in om in haar statuten op te nemen dat Oekraïne niet zal worden toegelaten in de toekomst.
De NAVO stemt ermee in om geen troepen te stationeren in Oekraïne.
Dit punt toont een opvallende draai van de Verenigde Staten. In februari stelde de Amerikaanse minister van Defensie, Pete Hegseth, juist voor dat Europese gevechtsgroepen na een staakt-het-vuren „veiligheidsgarantie” zouden moeten leveren in Oekraïne. De Franse president Emmanuel Macron opperde militairen in te zetten in Oekraïne. Onder meer het Verenigd Koninkrijk en Nederland zeiden daar destijds ook over na te willen denken.
Er zullen Europese gevechtsvliegtuigen in Polen worden gestationeerd.
Er zijn op dit moment al Europese gevechtsvliegtuigen op het grondgebied van NAVO-bondgenoot Polen gestationeerd. Afgelopen september hielpen Nederlandse F-35’s met het neerhalen van Russische drones boven Oekraïens grondgebied. Het is niet duidelijk of dit punt inhoudt dat er extra gevechtsvliegtuigen in Polen geplaatst zullen worden. In dat geval is dit punt mogelijk bedoeld om de veiligheidsgaranties aan Oekraïne (zie punt 5) kracht bij te zetten. De geruststelling van de Polen zou een ander doel kunnen zijn. Warschau vreest namelijk een volgend doelwit van Russische agressie te kunnen zijn.
Amerikaanse garantie: a. De VS zullen een vergoeding ontvangen voor de garantie. b. Indien Oekraïne Rusland binnenvalt, verliest het de garantie. c. Als Rusland Oekraïne binnenvalt, zullen naast een krachtige gecoördineerde militaire reactie alle mondiale sancties opnieuw worden ingesteld en zullen de erkenning van het nieuwe grondgebied en alle andere voordelen van deze overeenkomst worden ingetrokken. d. Als Oekraïne zonder reden een raket op Moskou of Sint-Petersburg afvuurt, wordt de veiligheidsgarantie ongeldig verklaard.
Trump doet niets voor niets. Hij wil iets terug voor het garanderen van de Oekraïense veiligheid. Eerder sloten de Verenigde Staten en Oekraïne al een mineralendeal, waarbij de Amerikanen het recht krijgen op de exploitatie van Oekraïense grondstoffen. In ruil daarvoor mocht Oekraïne Amerikaanse wapens inkopen.
Oekraïne komt in aanmerking voor EU-lidmaatschap en krijgt op korte termijn preferentiële toegang tot de Europese markt terwijl deze kwestie in behandeling is.
Terwijl een kritisch Europa vooralsnog niet mee mag praten over het vredesplan, verwacht Washington wél veel van het continent. Hoewel de EU Oekraïne na de Russische invasie de status van kandidaat-lid toekende, zijn de lidstaten verdeeld over de vraag hoe de eventuele toekomstige uitbreiding van de unie eruit moet zien. Ook moet Oekraïne daarbij nog enorme hervormingen doorvoeren om te voldoen aan alle eisen die bij het lidmaatschap horen.
Een krachtig wereldwijd pakket maatregelen om Oekraïne weer op te bouwen, met inbegrip van maar niet beperkt tot:a. De oprichting van een Oekraïens ontwikkelingsfonds om te investeren in snelgroeiende industrieën, waaronder technologie, datacentra en kunstmatige intelligentie. b. De Verenigde Staten zullen samenwerken met Oekraïne om de gasinfrastructuur van Oekraïne, met inbegrip van pijpleidingen en opslagfaciliteiten, gezamenlijk te herbouwen, te ontwikkelen, te moderniseren en te exploiteren. c. Gezamenlijke inspanningen om door oorlog getroffen gebieden te rehabiliteren met het oog op het herstel, de wederopbouw en de modernisering van steden en woonwijken. d. Ontwikkeling van infrastructuur. e. Winning van mineralen en natuurlijke hulpbronnen. f. De Wereldbank zal een speciaal financieringspakket ontwikkelen om deze inspanningen te versnellen.
Rusland zal opnieuw worden geïntegreerd in de wereldeconomie:a. De opheffing van sancties zal in fasen en per geval worden besproken en overeengekomen. b. De Verenigde Staten zullen een langetermijnovereenkomst voor economische samenwerking sluiten met het oog op wederzijdse ontwikkeling op het gebied van energie, natuurlijke hulpbronnen, infrastructuur, kunstmatige intelligentie, datacentra, projecten voor de winning van zeldzame aardmetalen in het Noordpoolgebied en andere voor beide partijen voordelige zakelijke kansen. c. Rusland zal worden uitgenodigd om opnieuw toe te treden tot de G8.
Het is het Westen nog niet gelukt om Rusland met sancties op de knieën te krijgen. Dankzij oorlogsuitgaven groeide de Russische economie in 2023 en 2024 zelfs met meer dan 4 procent. Toch begint de Russische economie nu wel degelijk af te koelen – voor Poetin geldt de mogelijke terugkeer van Rusland tot de wereldeconomie als een welkom vooruitzicht.
Bevroren fondsen zullen als volgt worden gebruikt: 100 miljard dollar aan bevroren Russische activa zal worden geïnvesteerd in door de VS geleide inspanningen om Oekraïne weer op te bouwen en in het land te investeren. De VS zullen 50 procent van de winst uit deze onderneming ontvangen. Europa zal 100 miljard dollar toevoegen om het bedrag dat beschikbaar is voor de wederopbouw van Oekraïne te verhogen. De rest van de bevroren Russische middelen zal worden geïnvesteerd in een afzonderlijk Amerikaans-Russisch investeringsinstrument dat gezamenlijke projecten op specifieke gebieden zal uitvoeren. Dit fonds zal gericht zijn op het versterken van de betrekkingen en het vergroten van de gemeenschappelijke belangen om een sterke prikkel te creëren om niet terug te keren naar een conflict.
Europa kijkt al langer naar het inzetten van de bevroren Russische tegoeden om Oekraïne te helpen. Eerder overheerste terughoudendheid bij Europese landen. Het gebruik van het geld – dat sinds het begin van de Russische invasie is bevroren – zou te veel juridisch gedoe opleveren.
Bovendien doet het de reputatie van Europa als neutrale bankier weinig goeds. Maar met het voortduren van de oorlog, en daarmee ook de kostbare Europese steun aan Oekraïne, wint ook het idee aan aantrekkingskracht.
Er zal een gezamenlijke Amerikaans-Russische werkgroep voor veiligheidskwesties worden opgericht om de naleving van alle bepalingen van deze overeenkomst te bevorderen en te waarborgen.
Opvallend hierbij is de afwezigheid van Oekraïne in deze werkgroep.
Rusland zal zijn beleid van niet-agressie jegens Europa en Oekraïne in de wet vastleggen.
Dergelijk beleid is nieuw: de Russische wet bevat geen onderdeel dat vastlegt dat het afziet van agressie tegen Europa en Oekraïne. De vraag blijft hoeveel deze wet waard zal zijn: ondanks in 1994 opgestelde veiligheidsgaranties aan Oekraïne viel Rusland het land binnen.
De Verenigde Staten en Rusland zullen overeenkomen om de geldigheid van verdragen inzake de non-proliferatie en controle van kernwapens, met inbegrip van het START I-verdrag, te verlengen.
Al tijdens de Koude Oorlog begonnen de eerste gesprekken tussen de Verenigde Staten en toen nog de Sovjet-Unie over het beperken van het aantal kernwapens. De START-verdragen gaan specifiek over het begrenzen van het aantal langeafstandskernraketten en het toestaan van inspecties op het grondgebied van de ander, om te controleren of alle afspraken worden nageleefd. Die verdragen werden telkens voor een bepaalde periode afgesproken en daarna verlengd. Tot Poetin in februari 2023, een jaar na de Russische invasie van Oekraïne, zich besloot terug te trekken uit het verdrag. Door de non-proliferatieverdragen opnieuw te verlengen, kunnen die wederzijdse inspecties weer plaatsvinden en kan de nucleaire dreiging afnemen.
Oekraïne stemt ermee in een niet-nucleaire staat te zijn in overeenstemming met het non-proliferatieverdrag
In 1994 deed Oekraïne afstand van de 176 langeafstandsraketten en 1.240 kernkoppen die op zijn grondgebied lagen opgeslagen en die het land de derde kernmacht ter wereld maakten. In ruil daarvoor – zo werd vastgelegd in het Memorandum van Boedapest – kreeg Oekraïne veiligheidsgaranties van het Verenigd Koninkrijk, de Verenigde Staten en Rusland, die beloofden de onafhankelijkheid van Oekraïne te respecteren. In 2014 en in 2022 bleek hoeveel die belofte van de Russische zijde waard was.
De kerncentrale van Zaporizja zal onder toezicht van de IAEA in gebruik worden genomen en de geproduceerde elektriciteit zal gelijkelijk tussen Rusland en Oekraïne worden verdeeld — 50:50.
Voor de invasie was de kerncentrale van Zaporizja, die maximaal vier miljoen huishoudens van elektriciteit kan voorzien en daarmee de grootste kerncentrale in Europa is, een belangrijke factor in de Oekraïense energievoorziening. Sinds maart 2022 is de centrale in Russische handen en is de elektriciteitsproductie grotendeels stilgelegd. De reactoren zijn ook gebombardeerd door Rusland. Ongeacht hoe groot de capaciteit van de centrale bij ingebruikneming zal zijn, zal het gelijk verdelen van de elektriciteit tussen Rusland en Oekraïne een groot gat slaan in de Oekraïense energievoorziening.
Beide landen verbinden zich ertoe om in scholen en de samenleving onderwijsprogramma’s uit te voeren die gericht zijn op het bevorderen van begrip en tolerantie voor verschillende culturen en het uitbannen van racisme en vooroordelen: a. Oekraïne zal de EU-regels inzake religieuze tolerantie en de bescherming van taalminderheden overnemen. b. Beide landen komen overeen alle discriminerende maatregelen af te schaffen en de rechten van de Oekraïense en Russische media en het onderwijs te waarborgen. c. Alle nazi-ideologieën en -activiteiten moeten worden afgewezen en verboden.
Vooral onderdeel c. valt hierbij op. Als motivering voor de invasie van Oekraïne voerde Rusland al in 2022 het argument op dat Oekraïne een fascistische staat is en dat Rusland zijn buurland wil ‘denazificeren’. Sindsdien laten Russische autoriteiten geen kans onbenut om te zeggen dat Oekraïne een nazi-staat is. Begin dit jaar presenteerde Rusland nog een nieuw schoolboek waarin de oorlog in Oekraïne wordt vergeleken met de strijd van de Sovjets tegen de nazi’s tijdens de Tweede Wereldoorlog. Dit argument van Rusland wordt internationaal gezien als ongefundeerde propaganda. Dat maakt het extra opvallend dat de Amerikanen hebben toegestaan dit punt op te nemen in het vredesplan.
Gebieden: a. De Krim, Loehansk en Donetsk worden erkend als de facto Russisch, ook door de Verenigde Staten. b. Cherson en Zaporizja worden bevroren langs de contactlijn, wat neerkomt op de facto erkenning langs de contactlijn. c. Rusland zal afstand doen van andere overeengekomen gebieden die het buiten de vijf regio’s controleert. d. De Oekraïense strijdkrachten zullen zich terugtrekken uit het deel van de oblast Donetsk dat zij momenteel controleren, en deze terugtrekkingszone zal worden beschouwd als een neutrale gedemilitariseerde bufferzone, die internationaal wordt erkend als grondgebied dat tot de Russische Federatie behoort. Russische troepen zullen deze gedemilitariseerde zone niet betreden.
Tijdens een bezoek aan Zweden en Noorwegen eind vorige maand zei Zelensky ervoor open te staan om de huidige frontlinie als beginpunt te nemen in vredesonderhandelingen met Rusland. Maar de Krim erkennen als Russisch grondgebied is een ander verhaal: dat is in strijd met de Oekraïense grondwet. Het erkennen van Oekraïens grondgebied als (de facto) Russisch schept bovendien een gevaarlijk precedent. Het bewijst namelijk dat grenzen met geweld verlegd kunnen worden. Andere leiders die verwikkeld zijn in territoriale conflicten zouden dan ook kunnen proberen gebieden aan hun land toe te voegen.
Na overeenstemming te hebben bereikt over toekomstige territoriale regelingen, zullen Rusland en Oekraïne deze regelingen niet met geweld proberen te wijzigen. Veiligheidsgaranties zijn niet geldig in het geval deze toezegging geschonden wordt.
Voor de Oekraïense bevolking zijn solide veiligheidsgaranties (zie ook punt 5) een absolute voorwaarde om enige territoriale concessies te doen, om te voorkomen dat Moskou het land in de toekomst opnieuw zal aanvallen. De vraag hoe die garanties er precies uit moeten zien, is misschien wel de belangrijkste vraag die beantwoord moet worden als het gaat om een vredesbestand tussen Oekraïne en Rusland.
Rusland zal Oekraïne er niet van weerhouden de Dnipro-rivier te gebruiken voor commerciële activiteiten en er worden afspraken gemaakt over vrij graantransport over de Zwarte Zee.
Tot aan de grootschalige invasie van Rusland begin 2022 was Oekraïne de grootste graanexporteur van de wereld en daarmee cruciaal voor de wereldwijde voedselvoorziening. Door Russische aanvallen op vrachtschepen in de Zwarte Zee werd het transport daarover echter onmogelijk. Oekraïne zocht aanvankelijk naar een alternatieve route over land, en gebruikt nu vooral een alternatieve kustroute om graan toch over zee te kunnen vervoeren.
Er komt een humanitaire commissie die openstaande problemen moet oplossen: a. Alle overgebleven gevangenen en lichamen worden uitgeruild op basis van ‘allen voor allen’. b. Alle burgergevangenen en gijzelaars worden teruggestuurd, inclusief kinderen. c. Er komt een gezinsherenigingsprogramma. d. Er worden maatregelen genomen om het lijden van de slachtoffers van het conflict te verlichten.
Het is het enige punt waarover Russische en Oekraïense onderhandelaars het de afgelopen jaren al vaker eens werden: de uitruil van gevangenen en repatriëring van lichamen, zowel van militairen als van burgers. Er werd meerdere keren overeenstemming bereikt over een gevangenenruil. Volgens president Zelensky waren in april dit jaar al circa 4.500 mensen teruggehaald uit Russische gevangenschap. Dit jaar kwamen al bijna 14.000 lichamen terug naar Oekraïne – en evenveel naar Rusland. Nog zeker 70.000 Oekraïners worden vermist, onder wie zeker 2.500 krijgsgevangenen.
Tijdens de oorlog zijn tienduizenden, zo niet honderdduizenden, Oekraïense kinderen weggehaald bij hun familie. Slechts een deel van hen is al terug bij hun familie, de andere kinderen zijn vermoedelijk ergens in Rusland of in door Rusland bezet gebied in Oekraïne. Rond de topontmoeting in Alaska tussen de Amerikaanse en Russische presidenten in augustus dit jaar vroeg first lady Melania Trump aandacht voor het lot van deze kinderen.
Over 100 dagen worden in Oekraïne verkiezingen gehouden.
Het is grondwettelijk vastgelegd dat in Oekraïne tijdens een oorlog geen verkiezingen mogen plaatsvinden. De verkiezingen die in 2024 gehouden hadden moeten worden zijn daarom uitgesteld en daardoor is de officiële termijn van vijf jaar voor zowel parlement als president inmiddels ruim verstreken. Russische propaganda maakt daar gretig gebruik van door Zelensky een ‘dictator’ te noemen en zo zijn legitimiteit in twijfel te trekken. President Trump nam dat frame begin dit jaar over, waarop het Oekraïense parlement een resolutie aannam waarin afgesproken is dat er verkiezingen komen zodra een „alomvattende, rechtvaardige en duurzame vrede is veiliggesteld”.
Alle partijen die betrokken zijn bij dit conflict ontvangen volledige amnestie voor hun daden tijdens de oorlog en spreken af geen claims in te dienen of te overwegen in de toekomst aanklachten in te dienen.
Hoewel opvallend, is deze voorwaarde niet uniek. Na de dictatuur van generaal Francisco Franco besloot Spanje bijvoorbeeld dat een algehele amnestiewet de beste manier was om een soepele overgang naar een democratie te organiseren. Amnestie kan weliswaar voor een soepele overgang zorgen die niet getekend wordt door slepende juridische processen, het gebrek aan gerechtigheid zal ongetwijfeld ook tot ongenoegen en grote frustratie leiden. Het lijkt dan ook onwaarschijnlijk dat Oekraïne met deze voorwaarde in zal stemmen, te meer omdat Oekraïne zich inzet voor de oprichting van een ‘Ruslandtribunaal’ dat onderzoek kan doen naar de misdaad van agressie. Tot dusver heeft Oekraïne ook meer dan 15.000 Russische oorlogsmisdaden gedocumenteerd en ruim honderd mensen veroordeeld.
Dit akkoord zal juridisch bindend zijn. De uitvoering ervan wordt gecontroleerd en gegarandeerd door de Vredesraad, onder leiding van president Donald J. Trump. Op overtredingen komen sancties te staan.
Het is niet verwonderlijk dat dit nieuwste vredesplan mede is opgesteld door de Amerikanen. Tijdens de campagne voor zijn tweede presidentstermijn beloofde Trump de oorlog in Oekraïne „binnen 24 uur” te stoppen. Dat is niet gelukt. Wel heeft hij onder meer persoonlijk ontmoetingen gehad met zowel Zelensky als Poetin.
Over dit vredesplan zouden de Amerikanen en Russen in stilte hebben onderhandeld. Het opgesteld door de Amerikaan Steve Witkoff, Trumps speciale gezant, en de Rus Kirill Dmitriev, een Poetin-vertrouweling en directeur van het Russische staatsbeleggingsfonds RDIF. Wat de sancties zijn waarmee overtredingen moeten worden bestraft, is niet duidelijk.
Zodra alle partijen akkoord gaan met dit memorandum, zal het staakt-het-vuren onmiddellijk van kracht gaan, nadat beide partijen zich terugtrekken tot de afgesproken plaatsen om met de uitvoering van de overeenkomst te beginnen.
Voor Europa is dit een heikel punt. Tijdens een overleg in Brussel donderdag benadrukte de Duitse minister van Buitenlandse Zaken Johann Wadephul nog dat er eerst een staakt-het-vuren overeen moet worden gekomen, zonder voorwaarden vooraf.
Dat was ook de inzet van Trump voorafgaand aan zijn ontmoeting met Poetin in Alaska, maar hij kreeg Poetin daarin niet mee. President Zelensky benadrukte daarna dat zijn land streeft naar een definitief vredesakkoord en niet naar tijdelijke gevechtspauzes. Tijdens de vredesonderhandelingen zijn er eerder pogingen geweest tot een tijdelijk staakt-het-vuren te komen, om daarna verder te kunnen onderhandelen, maar daar is het nooit van gekomen.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC