Interventie De obscure oorlogswet die chipmaker Nexperia moest redden, was onvoldoende. Minister Karremans besefte dat en rekende daarom op tussenkomst van de rechter.
Een vrachtwagen staat bij de poort van de Nexperia-fabriek in Dongguan, Guangdong, China op 7 november. Foto Maxim Shemetov
Minister Karremans (Economische Zaken, VVD) wist van het begin af aan dat zijn omstreden ingreep in Nexperia weinig kans van slagen had zonder tussenkomst van de rechter. Daarom drong de bewindsman al een dag na het gebruik van een oorlogswet bij de rechter aan op extra ingrepen, blijkt uit documenten waarover NRC beschikt. De minister moest in allerijl handelen toen bleek dat acuut ingrijpen bij de chipmaker noodzakelijk was.
De interventie bij Nexperia, eigendom van het Chinese Wingtech, leidde echter tot een hevige reactie van China. Daardoor ontstond een chiptekort dat wereldwijd autofabrikanten in de problemen bracht. Karremans stelde eerder in een interview met het FD dat zijn ingreep los stond van de zaak bij de rechter, die een dag later werd aangespannen, en dat hij „niet wist dat de bestuurders naar het Hof zouden gaan”. Hij wist wel dat ontevreden bestuurders een procedure voorbereidden, maar het was onzeker of en wanneer die procedure doorgang zou vinden.
In een reactie aan NRC stelt Economische Zaken (EZ) dat deze feiten „niets nieuws” inhouden. De minister heeft de procedure bij de Ondernemingskamer „in het geheel niet geïnitieerd of beïnvloed”. De ingreep van de minister „staat volledig los van de procedure” bij de rechter. „Onze (…) betrokkenheid als belanghebbende partij bij de procedure (…) was volkomen normaal”, laat een woordvoerder weten.
Het ministerie wilde voorkomen dat de Chinese topman Wing, tevens grootaandeelhouder, Nexperia zou ‘leegtrekken’ door de productie van chips uit Europa te vervangen door die in China. Wing zou dat van plan zijn, omdat hij zijn mogelijkheden om Nexperia in het westen uit te breiden gedwarsboomd zag door Amerikaanse exportbeperkingen. Die restricties gingen op 30 september in. Overleg met Economische Zaken, om Nexperia een Europeser bestuur te geven en zodoende de Amerikaanse exportbeperkingen te vermijden, kapte Wing af.
China reageerde meteen met een exportverbod op Nexperia-chips en dat zorgde voor een wereldwijde chipsschaarste.
Spoedig optreden
Op 30 september zette Karremans een nog nooit eerder gebruikte wet uit 1952 in. Hij verbood op basis van de Wet beschikbaarheid goederen per direct het verplaatsen van bedrijvigheid en machines van Nexperia.
Karremans besefte tegelijkertijd dat het „allerminst zeker is of aan het bevel zal worden voldaan”, liet hij een dag later aan de rechter weten, en dat het uitgevaardigde verbod moeilijk zou kunnen worden gehandhaafd. „Een spoedig optreden van de Ondernemingskamer kan dat voorkomen”, blijkt uit documenten waarover NRC beschikt.
De minister meldde zich als belanghebbende in de procedure en wees er daarbij op dat zijn bevel op basis van de oorlogswet nutteloos zou zijn zonder nadere inmenging van de rechter. „Zonder ingrijpen van uw Ondernemingskamer” zal het „vermoedelijk leiden tot gevallen van niet-naleving van het bevel”, liet de landsadvocaat namens de minister weten. Want, zo betoogde de minister, de straf die staat op het overtreden van het verbod zal „onvoldoende zijn om te garanderen dat het bevel wordt nageleefd”.
Dat roept de vraag op of het ministerie van Economische Zaken naïef is geweest bij het inzetten van de obscure wet, of dat het voor het departement vanaf het begin af aan duidelijk is geweest dat de ingreep alleen zinvol zou zijn in combinatie met een interventie door de rechter.
Interne machtsstrijd
Naar nu blijkt stuurde de minister een dag na zijn bevel inspecteurs van de afdeling Toezicht Economische Veiligheid op Nexperia af. Dit deed hij om te controleren of de halfgeleiderfabrikant zich aan het bevel hield, zo blijkt uit documenten. Maar het resulteerde in een gespannen situatie. „Tijdens het bezoek ontstond discussie tussen twee vertegenwoordigers van het ‘kamp Wing’ en” de inspecteurs. De interne machtsstrijd bij Nexperia „vormde (…) een forse hinder voor de medewerking” van het bedrijf.
De Ondernemingskamer zette Wing op non-actief, op verdenking van mismanagement, en ontnam hem de controle over zijn bedrijf. Die uitspraak, in combinatie met de actie van Karremans, wordt in China beschouwd als de Nederlandse ‘nationalisatie’ van een Chinees bedrijf.
Voor de Chinese autoriteiten was het bevel van Karremans directe aanleiding om de export van Nexperia-halfgeleiders vanuit China naar Europa te verbieden. Critici vinden dat de ingreep door de minister overbodige politieke inmenging is geweest: de gang naar de rechter was al voldoende. Ook na de tussenkomst van de rechter, waarbij de topman van Nexperia op een zijspoor belandde vanwege vermoedens van wanbeleid, bleef Karremans zijn bevel handhaven. Afgelopen week schortte de bewindsman de inzet van de oorlogswet op, nadat een delegatie ambtenaren in China overleg had gevoerd om het diplomatieke conflict te sussen. Maar er geldt nog altijd een informatieplicht voor Nexperia, meldde Karremans de Tweede Kamer. Dat betekent dat het ministerie nog een oogje in het zeil kan houden bij het bedrijf.
Zeker is dat het ministerie goed op de hoogte was van de juridische voor- en nadelen van inzet van de nog nooit toegepaste wet uit 1952. Al een jaar geleden wees een van de topambtenaren van het ministerie van Economische Zaken op het belang van deze wet in een wetenschappelijke bundel over „onderneming en oorlogsdreiging”. Bij de Preadviezen 2024 van de Koninklijke Vereeniging ‘Handelsrecht’ besprak hij enkele noodwetten die „rechtstreeks” verband hielen met „de voorbereiding op een noodtoestand met inbegrip van oorlog”. Als eerste noemde de topambtenaar toen de Wet beschikbaarheid goederen in het kader van „voorbereiding voor oorlog”.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC