Voor hun boek De ijsprofeet spraken journalisten Robert van de Griend en Anneke Stoffelen de wetenschappers die in het verleden met Wim ‘Iceman’ Hof hebben samengewerkt. Zij hebben daaraan een nare bijsmaak overgehouden en zijn niet mals in hun oordeel over hem.
Maria Hopman staat voor een raadsel, in haar laboratorium in het Radboud UMC in Nijmegen. Tegenover haar zit Wim Hof in zijn zwembroek in een grote perspex bak, volgestort met ijsblokjes. De hoogleraar integratieve fysiologie heeft zijn lijf beplakt met meetapparatuur en neemt hem elke tien minuten bloed af.
Waar anderen onmiddellijk een verhoogde hartslag en bloeddruk krijgen als ze alleen maar een hand in het ijs steken, gebeurt er bij Hof bijna niets. Ook zijn inwendige temperatuur blijft op 37 graden. Rillen of klappertanden doet Hof geen enkele keer gedurende de tachtig minuten van het experiment.
Hopman is in mei 2010 de eerste Nederlandse wetenschapper die studie maakt van de fysieke vermogens van ‘de Iceman’ – de bijnaam die Hof dankt aan zijn recordpogingen in de vrieskou. De hoogleraar gelooft nauwelijks wat ze ziet. Een van de verklaringen die ze kan bedenken, is dat Hof zijn zogenoemde communicerende bloedvaten, die de lichaamstemperatuur op peil houden, goed heeft getraind. Een gewaagde gedachte: dat proces wordt geregeld door het autonome zenuwstelsel, en dat valt volgens de wetenschap niet bewust te sturen. ‘Er was dus veel meer onderzoek nodig om hierover harde uitspraken te kunnen doen’, aldus Hopman.
Maar na haar experiment, waarbij haar collega’s ook constateren dat de immuuncellen in het afgenomen bloed opvallend reageren op kou, blijkt dat Hof helemaal niet wil wachten op vervolgstudies. Hij geeft interviews in kranten en tijdschriften, spreekt op medische conferenties en houdt een lezing op TEDx Amsterdam. Met de meetresultaten van het Radboud UMC in de hand presenteert hij zichzelf als een man van grote betekenis. Zo beweert hij dat hij niet alleen zijn autonome zenuwstelsel, maar ook zijn immuunsysteem kan beïnvloeden. Die capaciteiten wil hij extra gaan trainen, kondigt hij aan in De Telegraaf. ‘Om kanker te bestrijden. Het kost concentratie, maar het is mogelijk, denk ik.’ In Psychologie Magazine vertelt hij: ‘Heel veel mensen gaan hartstikke dood en die hebben nog heel veel levenslust. Dat is een soort kwaad. Ik noem het de duivel. En als ik die kan helpen bestrijden, dan moet ik dat doen!’
Achteraf gezien, zo constateert Maria Hopman nu, is Wim Hof met hun onderzoek aan de haal gegaan. Een ‘rare man’, noemt ze hem. ‘Ik heb na onze samenwerking bewust afstand van hem gehouden.’
Hopman is zeker niet de enige wetenschapper voor wie dat geldt. Een rondgang door de wetenschappelijke wereld voor het boek De ijsprofeet leert dat zeker vijf van de belangrijkste onderzoekers die in het verleden met Hof hebben samengewerkt, zich inmiddels van hem hebben gedistantieerd. Ze vonden hem ooit een fascinerend studieobject, maar hebben een nare bijsmaak overgehouden aan hoe hij hun bevindingen uit zijn verband heeft getrokken en misbruikt voor valse gezondheidsclaims. De een stelt dat hij ‘volstrekte nonsens’ verkondigt, de ander noemt zijn gedrag ‘goeroe-achtig’ en zijn advies om het coronavaccin te weigeren ‘heel gevaarlijk’. Niet eerder spraken deze onderzoekers zich publiekelijk zo kritisch over Hof uit.
Zelf laat Wim Hof, die de afgelopen vijftien jaar uitgroeide tot een wereldberoemde gezondheidsinfluencer met miljoenen volgelingen en beroemde fans als Oprah Winfrey en Beyoncé, zich er juist op voorstaan dat zijn medische claims wetenschappelijk zijn gefundeerd. Het verschaft zijn zogenoemde Wim Hof-methode, bestaande uit ademhalingstechnieken, blootstelling aan kou en ‘mindset’, een aura van geloofwaardigheid, dat sterk heeft bijgedragen aan zijn immense populariteit en miljoenenwinsten.
Niet voor niets roept Hof in zijn wereldwijde bestseller De Wim Hof methode zijn fans op: ‘Als je met andere mensen over de methode praat, vooral als het conservatief ingestelde mensen zijn, is het belangrijk dat je aangeeft dat alles wetenschappelijk is onderbouwd.’ Hof reageerde voor dit artikel niet op de vragen van de Volkskrant.
Net als sommige vakgenoten heeft Maria Hopman wel geprobeerd haar onderzoeksobject te beteugelen. ‘Wim wil graag zevenmijlslaarzen aantrekken, maar wij kunnen nog niet bevestigen dat zijn immuunsysteem sterker is door zijn blootstelling aan kou’, nuanceerde ze in 2011 in Psychologie Magazine.
Publiekelijk is ze Hof al die jaren nooit hard afgevallen. Maar achter de schermen, vertelt de hoogleraar nu, heeft ze hem stevig aangesproken op zijn onwetenschappelijke stellingen. ‘Ik heb regelmatig tegen hem gezegd: ‘Al die claims van jou, daar klopt helemaal niks van. Dat is fysiologisch nog nooit aangetoond.’ Maar dan zei hij altijd iets terug als: ‘Jajaja... maar ik voel het gewoon.’ Op een gegeven moment denk je dan: laat maar.’
Wat niet hielp, is dat Hof sinds zijn eerste schreden op academische bodem al snel een neiging ontwikkelde om op zichzelf indrukwekkende wetenschappelijke uitkomsten nog wat verder op te pompen. Dat bleek ook in september 2011, toen hij voor een nieuw experiment van het Radboud UMC een marathonafstand aflegde in de woestijn van Namibië, zonder te drinken.
In interviews vertelde Hof daarna dat hij die afstand rennend had volbracht, in 4,5 uur. Maar uit informatie van de betrokken onderzoekers, onder wie Maria Hopman, rijst een beduidend minder spectaculair beeld op: Hof had de marathon grotendeels gewandeld, en deed daar zo’n tien uur en dertig minuten over. Volgens Hopman lag de gevoelstemperatuur die dag op 21 graden. Ze zegt dat Hof destijds ‘eigenlijk niet veel meer heeft gedaan dan een gemiddelde Vierdaagse-wandelaar op een warme dag’.
Kunnen Hofs overdrijvingen op dit punt nog worden afgedaan als ongevaarlijke grootspraak, voor zijn gezondheidsclaims ligt dat anders. Grote beloften over alternatieve medische behandelingen kunnen desperate, zieke mensen valse hoop bieden, van de reguliere gezondheidszorg doen afdrijven of zelfs de dood in helpen. Een bekend voorbeeld is de aan borstkanker overleden actrice Sylvia Millecam, die zich door genezend medium Jomanda had laten wijsmaken dat ze slechts een bacteriële infectie had.
In het geval van Wim Hof liggen er ook andere risico’s op de loer. Meerdere wetenschappers hebben gewaarschuwd dat zijn methode gevaarlijk kan zijn voor mensen met hartklachten. Daarnaast zijn er de afgelopen jaren volgens nabestaanden zeker twintig mensen verdronken nadat ze Hofs technieken hadden beoefend in het water. In 2024 nam een Amerikaanse rechter een zaak tegen Hof over zo’n verdrinkingsgeval niet in behandeling, omdat niet kon worden bewezen dat het slachtoffer vlak voor haar dood zijn methode toepaste.
Dat Hof zijn technieken desondanks als een soort heilige graal voor een goede gezondheid blijft propageren, verklaart waarom ook Peter Pickkers en Matthijs Kox, onderzoekers op de intensivecareafdeling van het Radboud UMC, afstand van hem hebben genomen. In de media schermt Hof vaak met hun experiment uit 2014, waarvoor hij twaalf proefpersonen trainde, die vervolgens een nepbacterie kregen toegediend. Opmerkelijk genoeg werden zij veel minder ziek dan twaalf ongetrainde proefpersonen.
Pickkers en Kox concludeerden dat het immuunsysteem met de Wim Hof-methode kan worden onderdrukt. Een wetenschappelijke doorbraak, van belang voor mensen met een auto-immuunziekte, zoals reuma.
Toch plaatsten de wetenschappers direct nuances. Ze hadden immers maar een kleine groep bestudeerd, die uit louter gezonde jonge mannen bestond. Of Hofs methode werkt voor patiënten, ‘weten we simpelweg nog niet’, zei Pickkers.
Wat hun experiment in elk geval niet had uitgewezen, was dat de methode het immuunsysteem kan opstuwen, wat nodig zou zijn voor de aanpak van ziekten als kanker.
Hof leek daaraan geen boodschap te hebben. In een interview op de Limburgse zender L1 zei hij dat het onderzoek bewees ‘dat elk mens van nu af aan het autonome zenuwstelsel in relatie tot het immuunsysteem wel degelijk kan beïnvloeden’. En omdat elke ziekte volgens Hof ‘in de basis een uit de balans geraakt immuunsysteem’ is, zei hij zelf te geloven dat zijn methode in de toekomst ‘95 procent van alle ziekten’ kan genezen, inclusief kanker. Al moest dat laatste nog wel verder worden onderzocht, haastte hij zich te zeggen.
Pickkers en Kox probeerden Hof in het gareel te houden. ‘We hebben consequent tegen hem gezegd dat onze resultaten niet gebruikt kunnen worden voor claims over het genezen van ziekten’, vertelt Kox.
Toch was het voor de onderzoekers lastig tegenwicht bieden aan de talrijke interviews waarin Hof vergaande gezondheidsclaims bleef doen. ‘De mate waarin journalisten onze nuances overnamen, varieerde sterk. Soms werden we helemaal niet om een toelichting gevraagd.’
‘Boeiend nieuw onderzoek van Wayne State University heeft het laatste ontbrekende puzzelstukje ontdekt waaruit onomstotelijk blijkt dat we inderdaad belangrijke fysiologische processen zoals ons immuunsysteem, emoties, eetlust en hormoonbalans rechtstreeks kunnen reguleren via de Wim Hof-methode’, jubelde begin deze maand nog de nieuwsbrief die werd verzonden uit naam van de Iceman. De link in de nieuwsbrief verwijst naar een studie van begin 2024 met slechts vier proefpersonen, uitgevoerd in Detroit onder leiding van neurowetenschapper Otto Muzik en deels gefinancierd door techmiljardair Jack Dorsey, Twitter-oprichter en zelfverklaard fan van ijsbaden.
Maar anders dan de ronkende nieuwsbrief doet vermoeden, ziet Muzik op basis van zijn onderzoeken geen enkele reden om hoog van de toren te blazen over de Wim Hof-methode. ‘Daar heb ik Wim ook voor gewaarschuwd’, zegt hij nu.
In 2018 had de Amerikaan al eens vastgesteld dat Hofs brein door de blootstelling aan kou gelukshormonen aanmaakt en ook bij het laatste experiment zeiden de vier deelnemers zich beter te voelen na zes weken trainen met kou en ademhaling. Dat is volgens Muzik best waardevol, maar niet uniek. ‘Koudetraining is in feite een vorm van gecontroleerde stress, zoals sport dat ook is. Ook daarbij worden gelukshormonen aangemaakt.’
Waar Hof zich met zijn methode aanvankelijk vooral richtte op de verbetering van het immuunsysteem, propageert hij zijn technieken nu ook steeds meer als dé oplossing voor mentale problemen: van depressie en angstklachten tot aan posttraumatische stressstoornis. Onbegrijpelijk, vindt Muzik. ‘Door de kou verandert je focus, je kunt even niet meer nadenken over je zorgen. Maar dat moet je niet verwarren met een duurzame remedie tegen depressie of angstklachten.’ Het irriteert hem dat de Iceman ‘doet alsof hij iets magisch heeft bedacht’. In zijn optiek is Hof ‘verslaafd geraakt aan zijn roem’ en is zijn methode, die hij voor 1.500 euro per weekend doceert, een ‘businessmodel’ geworden. ‘Daarmee wil ik niet worden geassocieerd.’
Hoewel hij later nog onderzoek heeft gedaan naar Hofs technieken, vertelt Muzik dat hij eigenlijk al zijn bedenkingen kreeg bij zijn onderzoekspresentatie in 2018, waar Hof een praatje hield. Volgens hem sloeg hij ‘volstrekte nonsens’ uit. ‘Hij kan misschien twee of drie minuten een logisch verhaal vertellen. En dan begint hij zichzelf te herhalen en een heleboel wetenschappelijke onzin te verkondigen.’
Muzik is niet de eerste onderzoeker die gewag maakt van Hofs quasiwetenschappelijke taalgebruik. Ook de Maastrichtse thermofysioloog Wouter van Marken Lichtenbelt, die in 2014 onderzoek deed naar de aanmaak van zogenoemd bruin vet bij de Iceman, was dat opgevallen. ‘Wim is een hartstochtelijke spreker, maar zijn wetenschappelijke vocabulaire is wartaal’, schreef hij in 2017 in een column in het vakblad Temperature. ‘Met overtuiging gebruikt hij op een onzinnige manier wetenschappelijke termen als onweerlegbaar bewijs.’
Van Marken Lichtenbelt voelde zich genoodzaakt om tegenover zijn collega’s Hof te bekritiseren omdat hij inmiddels ‘was doorgeslagen in zijn enthousiasme’, zegt de thermofysioloog nu. ‘Hij was zich een beetje goeroe-achtig gaan gedragen.’
In de media stelt Hof zich soms inderdaad op als een soort verlosser. ‘Ik breng genezing’, belooft hij bijvoorbeeld in een video van de Mulligan Brothers op YouTube. ‘Ik maak een einde aan onnodig lijden. Ik maak een einde aan corruptie, ik breng het aan het licht. Geld is niet het doel. De ziel is het doel.’
Tegelijkertijd roept hij zelf vaak het hardst dat hij zichzelf juist niet als een spiritueel leider beschouwt. ‘Fuck de goeroe, de leraar zit in jezelf’, zei hij in 2016 in een ander YouTube-interview.
Toch voldoet hij wel degelijk aan de belangrijke basiskenmerken waarmee je volgens hoogleraar religieuze filosofie André van der Braak (Vrije Universiteit) goeroes kunt onderscheiden van andere leiders. Niet alleen beschikt hij over een voor velen betoverend charisma, ook verkondigt een goeroe volgens Ter Braak een ‘revolutionaire heilsboodschap’ van verlossing of bevrijding, waarmee hij zich verzet tegen de gevestigde orde. Bij Hof is dat de boodschap dat je ‘volledige controle’ over je eigen gezondheid kunt krijgen.
En waar hij aan de ene kant steeds aansluiting zoekt bij de wetenschap, is de academische wereld op andere momenten voor Hof juist onderdeel van ‘het systeem’ waar hij tegenaan schopt. Toen na de publicatie van het Radboud-onderzoek uit 2014 de erkenning uit de academische wereld hem nogal tegenviel (en hij tegen zijn verwachting in ook niet werd beloond met ‘een Nobelprijs, of zoiets’), schamperde hij ineens dat de wetenschap traag was ‘als een langzame schildpad’ en dat hijzelf met zijn ‘boerenverstand’ al veel verder was.
In interviews heeft Hof toegegeven dat de wetenschap voor hem vooral instrumenteel is, een manier om te voorkomen dat zijn gezondheidsclaims worden afgedaan als ‘hippie-bullshit’. ‘Zieltjes winnen doe je ’t best op deze manier’, zei hij in Vox Magazine over zijn samenwerkingen met onderzoekers. ‘Dan heb je gelovigen én niet-gelovigen achter je staan.’
Tijdens de coronapandemie keerde Hof zich steeds vaker nadrukkelijk tegen de academische wereld. Hij noemde de coronamaatregelen in een YouTube-interview ‘middeleeuwse praktijken’. Volgens hem was het juist goed om met elkaar te blijven knuffelen en dansen. ‘Ik zeg: geef me een fucking coronaknuffel!’
Ook beweerde hij in de Powned-podcast Op z’n kop! dat je het coronavaccin beter niet kon nemen omdat het ‘niet lichaamseigen’ was en vooral de farmaceutische industrie diende. ‘Wijzelf worden er niet beter van.’
Zelf was Hof ervan overtuigd dat hij de sleutel in handen had tegen het coronavirus.
Wanneer iedereen preventief zijn technieken zou beoefenen, stelde hij in Panorama, ‘dan zou zo’n lockdown totaal overbodig zijn’. Het frustreerde hem dat zijn methode niet breed werd ingezet. Zijn groeiende ongenoegen daarover projecteerde hij op beroepsgroepen die op dat moment ook doelwit waren van ernstige bedreigingen door gestaalde coronacritici. Zo fulmineerde hij op complotkanaal Blckbx tegen de ‘politieke assholes’, die ‘leven van mentale shit’ en burgers zouden ‘manipuleren’. Ook de wetenschap en de journalistiek moesten het ontgelden. ‘Ze verlammen onze geest, onze economie, ons lichaam’, zei hij in Psychologie Magazine. ‘De angst regeert, terwijl je zelf zoveel kunt doen om je te wapenen tegen het virus!’
Er waren weliswaar genoeg volgers van Wim Hof die beweerden van een covidinfectie te zijn opgeknapt door zijn ademhalingsoefeningen, maar wetenschappelijk was er geen enkele aanwijzing dat hij gelijk had. Volgens immunoloog Marjolein van Egmond, die bij het Amsterdam UMC streed tegen desinformatie over het coronavaccin, was de Wim Hof-methode binnen haar beroepsgroep simpelweg ‘geen punt van discussie’. Terecht, in haar ogen. ‘Ik ben mij niet bewust van enig bewijs dat de methode bescherming zou bieden tegen covid-19.’
Toch waren er tijdens de pandemie, anders dan daarvoor, geen wetenschappers die tegenspraak boden. Wouter van Marken Lichtenbelt vond Hofs openlijke verzet tegen vaccinaties ‘heel gevaarlijk’, maar voelde zich niet de aangewezen onderzoeker om daarover iets te zeggen. Peter Pickkers en Matthijs Kox hadden het inmiddels opgegeven. ‘We hadden Wim jarenlang geprobeerd te corrigeren, maar dat had geen enkel effect gehad’, aldus Kox. ‘Bovendien stonden we als intensive care in de frontlinie van de pandemie. We hadden andere prioriteiten.’
Ondertussen mocht Hof bij het ene na het andere medium zijn visie op de coronacrisis blijven ventileren. Zo verscheen hij onder meer in de podcast van fitnessondernemer Arie Boomsma, die wist te vertellen dat Hof in algemene zin ‘de wetenschap achter zich’ had, en dat ‘gewoon bewezen’ was dat zijn technieken werkten.
In Op z’n kop! en de Britse podcast Om & Bass verkondigde Hof dat hij contact had gezocht met het Radboud UMC. Hij zei dat hij Pickkers en Kox tevergeefs had geadviseerd om zijn bloed, dat nog in het ziekenhuis lag opgeslagen, te infecteren met covid-19, om aan te tonen dat zijn methode hielp tegen het virus.
Volgens Pickkers heeft dit gesprek nooit plaatsgevonden. ‘Ik ben niet door Hof benaderd over dit onderwerp’, zegt hij. Was dat wel gebeurd, dan had het tot niets geleid. ‘Het zou technisch en wetenschappelijk niet mogelijk zijn geweest’ om met die oude bloedsamples zo’n onderzoek te doen.
Hofs antiwetenschappelijke opstelling tijdens de coronacrisis betaalde zich uit: het aantal volgers van zijn Instagrampagina steeg in die periode van ongeveer één naar drie miljoen, volgens Hof zelf explodeerde de vraag naar zijn online cursussen en het bedrijf achter zijn methode maakte zo’n 10 miljoen euro winst, zo blijkt uit gegevens van de Kamer van Koophandel.
In maart 2024 kreeg Wim Hof alsnog publiekelijk tegenspraak van de wetenschap. Onderzoekers van de Universiteit van Warwick publiceerden in het vooraanstaande wetenschappelijke tijdschrift Plos One een metastudie naar acht onderzoeken naar de Wim Hof-methode. De auteurs stelden dat Hofs technieken mogelijk een remmende werking hebben op ontstekingsreacties, maar concludeerden tegelijkertijd dat overtuigend bewijs daarvoor ontbreekt, omdat alle door hen bestudeerde onderzoeken kleine groepen proefpersonen kenden en methodologisch tekortschoten. Zonder uitgebreider onderzoek was er volgens hen geen reden om de Wim Hof-methode aan te bevelen.
De studie werd nauwelijks opgemerkt door andere media. Zo kon Hof zijn imago als man van de wetenschap onbekommerd blijven uitventen. Enkele weken na de kritiek in Plos One schreef hij op X dat hij jarenlang ‘gek, onverantwoordelijk en duizend andere dingen’ was genoemd. ‘Toen wendde ik me tot de wetenschap en nu zie ik dat ik mensen kan veranderen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant