Biografie In Wilhelmina Drucker. Een vrouw in de oppositie beschrijft Marianne Braun de achtergrond van deze excentrieke ‘vrije vrouw’. Het resultaat is een doorwrochte biografie, maar de vraag is of de Dolle Mina’s van tegenwoordig nog steeds onbekommerd blij kunnen zijn met hun boegbeeld.
Wilhelmina Drucker poserend voor Truus Claes in 1917.
Marianne Braun: Wilhelmina Drucker. Een vrouw in de oppositie. Querido Facto, 784 blz. €29,99
Dolle Mina is terug van weggeweest. De legendarische actiegroep uit de tweede feministische golf richtte zichzelf dit jaar opnieuw op en is inmiddels niet te missen in discussies over femicide, abortus en de veiligheid voor vrouwen op straat.
Met de herrijzenis van Dolle Mina komt automatisch haar inspirator in het licht te staan: Wilhelmina Drucker (1847-1925), icoon van de eerste feministische golf, die precies honderd jaar geleden overleed. Historica Marianne Braun werkte zo’n vijfentwintig jaar aan een allesomvattende biografie van haar. Interessant genoeg komt hierin de term ‘Dolle Mina’ nauwelijks voor; in haar tijd werd Wilhelmina Drucker nooit zo genoemd. Maar aan andere verwensingen geen gebrek. ‘Wilhelmina Drukte’ werd door de één omschreven als een „mannen als de pest hatende, toch altijd over hen pratende, met zichzelf dweepende, trouwgrage ouwe vrijster”, door de ander als „zo’n spichtige, ongetrouwde met een hele menagerie van honden en katten”. De uitspraken doen denken aan hedendaagse misogyne beledigingen aan het adres van sterke vrouwen in de politiek, of aan het archetype van de kinderloze ‘cat lady’ dat nog steeds veel wordt gebruikt (onder anderen door de huidige Amerikaanse vicepresident).
Dat Wilhelmina Drucker zoveel spot en hoon over zich kreeg uitgestort, kwam deels door haar uitgesproken standpunten, die bij grote delen van de conservatief-confessionele – en mannelijke – elite op weerstand stuitten. Ze stond voor een gelijke behandeling van mannen en vrouwen in alle opzichten, of het nu ging om het kiesrecht, de verhoudingen binnen het huwelijk of het recht op betaald werk. Van nationalisme, militarisme en kolonialisme moest de door Multatuli geïnspireerde vrijdenker daarentegen niets hebben.
Ook over politiek-economische onderwerpen debatteerde Drucker mee, meestal via stukken in haar eigen blad Evolutie of tijdens openbare vergaderingen van de vele verenigingen die eind negentiende eeuw werden opgericht. De manier waarop ze dat deed, wekte bijna nog meer wrevel op dan de overigens goed onderbouwde inhoud van haar betogen. Ze leverde op een radicale, provocerende en sarcastische wijze kritiek op alles en iedereen, zonder aanziens des persoons. Soms dacht ik tijdens het lezen met een soort vrouwelijke Theo van Gogh van doen te hebben, zo woest kon ze tekeergaan.
In Wilhelmina Drucker. Een vrouw in de oppositie beschrijft Marianne Braun de achtergrond van deze excentrieke ‘vrije vrouw’, en de manier waarop ze zich kon ontwikkelen tot een sleutelfiguur in de wording van de Nederlandse democratie.
Mina werd in het oude centrum van Amsterdam geboren als dochter van de armlastige katholieke naaister Constantia Lensing en de extreem vermogende Duits-Joodse belegger Louis Drucker. Deze Louis Drucker had bij verschillende vrouwen ‘onwettige’ kinderen. Hij droeg financieel een beetje bij aan hun opvoeding, verder bleef hij op afstand; op latere leeftijd herinnerde Mina zich vooral zijn gierigheid. Braun gaat uitgebreid in op het karakter van vader Drucker, die een enorme dwarsligger was en zijn tegenstanders geselde met uitgebreide epistels vol striemende teksten. Met andere woorden: Mina had het niet van een vreemde.
Een bepalende gebeurtenis in Mina’s jeugd was dat haar pastoor haar niet in de kerk liet spreken toen ze tot de eerste Heilige Communie werd aangenomen, terwijl ze de tekst van alle kinderen het mooist kon voordragen. De reden: ze was een bastaard, en dus niet ‘fatsoenlijk’.
De onrechtvaardigheid die het zijn van een onwettig kind inhield, liet zich op meer terreinen gelden. Toen Louis Drucker op latere leeftijd trouwde met een Duitse vrouw, trok hij automatisch een scheidslijn op tussen de vijf wettige kinderen die hij bij zijn nieuwe echtgenote had en zijn onwettige kinderen, onder wie Mina en haar zus Louise. De eersten kwamen in weelde te leven en vooral de zoons kregen een uitstekende opleiding. Hun halfzussen, Mina en Louise, gingen na de lagere school aan het werk in een naaiatelier. Na de dood van Louis Drucker in 1884 werd het onderscheid nog pregnanter. In zijn testament liet hij zijn wettige kinderen allen twee miljoen gulden na (omgerekend zo’n 25 miljoen euro in de huidige tijd), zijn onwettige kinderen ontvingen drieduizend gulden. Dat was nogal een verschil.
Mina voelde zich oneerlijk behandeld en besloot het er niet bij te laten zitten. Samen met haar zus schreef ze een schandaalroman en een krantenfeuilleton vol wilde beschuldigingen en snoeiharde aanvallen op haar stiefmoeder en haar halfbroer Lodewijk Drucker, die op weg was om een gezaghebbend jurist en vrijzinnig-liberaal politicus te worden. En toen haar stiefmoeder terug naar Duitsland verhuisde, schreef ze een allegorisch smaadschrift dat ze in het Duits liet vertalen. Ze ging dus heel ver, je zou het ook chantage kunnen noemen. Maar effectief was het wel: Mina ontving uiteindelijk een royaal bedrag van haar halfbroer en zou haar hele leven niet meer voor de kost hoeven te werken.
De eerste honderd pagina’s van de biografie, over Mina’s achtergrond en de strijd met haar familie, heb ik met open mond gelezen. Wat een vrouw. En wat een verhaal. Het is door de biografe vanuit een enorme kennis en met scherpe en prettig ironische terzijdes opgeschreven, zonder in een heldinnenepos te vervallen.
De volgende vierhonderd pagina’s gaan over de manier waarop Mina haar rechtvaardigheidsgevoel inzette voor de grotere zaak – steeds vanuit haar dogma ‘geen gunst, maar recht’. Met haar politiek-neutrale Vrije Vrouwenvereeniging en de Vereeniging voor Vrouwenkiesrecht wist ze, ondanks grote tegenstand van de confessionelen en ook de sociaaldemocraten van Troelstra, de geesten rijp te krijgen voor belangwekkende emancipatoire hervormingen, zoals uiteindelijk de grondwettelijke invoering van het algemeen kiesrecht voor mannen én vrouwen in 1922. Dat deed de in haar teksten compromisloze scherpslijpster opvallend genoeg door slimme strategische allianties aan te gaan.
Dit tweede deel is taaier en bevat kenmerken van de ‘stapelbiografie’, een term die onlangs door Marita Mathijsen is geïntroduceerd voor biografieën die op strikt chronologische wijze een grote hoeveelheid aan feiten en details uitstorten over de lezer.
Toch verdient het aanbeveling om door te lezen, want het slotdeel is spectaculair. Aan het eind van haar leven ontwikkelde het huidige feministische icoon Wilhelmina Drucker zich namelijk tot een libertaire, radicaal-rechtse strijdster voor belastingverlagingen, die klaagde over luie arbeiders, fulmineerde tegen rijksambtenaren en woest uithaalde naar het „roode adderengebroedsel” dat de proletarische dictatuur zou willen invoeren. Zelfs over Mussolini liet ze zich af en toe welwillend uit. Marianne Braun weet goed te beargumenteren dat deze op het oog onwaarschijnlijke transformatie voortkwam uit de combinatie van vrijheidsliefde en staatshaat die Drucker altijd al had gehad. Maar of de Dolle Mina’s van tegenwoordig na het lezen van deze doorwrochte biografie nog steeds onbekommerd blij zullen zijn met hun boegbeeld?
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Het laatste boekennieuws met onze recensies de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC