Het Finse Lenin-museum in Tampere ging een jaar geleden dicht na oplopende spanningen tussen Finland en Rusland. Nu is er een nieuw museum voor Fins-Russische relaties. ‘Deze fiets is de reden dat de grens met Rusland is gesloten.’
is correspondent in Scandinavië en Finland van de Volkskrant. Hij doet verslag vanuit de stad Tampere.
‘Kijk, dit is een van onze nieuwste objecten’, zegt de Finse museumdirecteur Kalle Kallio enthousiast, wijzend op een roestige roze kinderfiets met witte bandjes en een bloemetjeszadel. ‘Deze fiets is de reden dat de grens met Rusland is gesloten.’
Het fietsje werd eind 2023 gebruikt door een niet-Russische migrant om de grens over te steken en in Finland asiel aan te vragen. De Russische autoriteiten stuurden destijds bewust honderden asielzoekers richting het buurland. Omdat het verboden is in het grensgebied te lopen, kregen ze een fiets mee. ‘Het was een zogenaamde hybride operatie. Er is zelfs informatie die erop wijst dat de Russen hen invlogen vanuit het Midden-Oosten’, zegt Kallio.
De 48-jarige Fin, met krijtstreepoverhemd en lange grijze baard, leidt rond door Nootti, het museum voor Fins-Russische relaties in Tampere, een stad op zo’n 200 kilometer van de Russische grens. Het is de opvolger van het Lenin-museum, dat in november vorig jaar dicht ging na oplopende spanningen tussen de buurlanden. De sluiting was wereldnieuws: ‘Goodbye Lenin’, kopten internationale media, met een knipoog naar de gelijknamige Duitse film uit 2003.
De Lenin-collectie is vervangen door een lesje geschiedenis, die de oosterbuur bepaald niet spaart. Het tekent de houding van veel Finnen, die zich sinds de Russische inval in Oekraïne tegen Moskou hebben gekeerd. Finland werd lid van de Navo, confisqueerde Russische bezittingen en houdt al twee jaar de grens gesloten.
Het nieuwe museum huist nog wel in hetzelfde gebouw: de in 1900 gebouwde Hal van het Volk, dat met zijn wijde trappen, glas-in-loodramen en houten lift bedoeld was als arbeiderspaleis. Hier ontmoetten de architecten van communistisch Rusland, Vladimir Lenin en Jozef Stalin, elkaar voor het eerst toen ze in 1905 op de vlucht waren voor de Russische tsaar. In Finland, dat tot het Russische rijk behoorde maar een soepeler regime kende, was het veiliger voor de revolutionairen.
Toen de tsaar in 1917 aftrad en het rijk op omvallen stond, kwamen de inwoners van arbeidersstad Tampere hier om de onafhankelijkheid te vieren. Een jaar later, na de Finse burgeroorlog tussen de communisten en de nationalisten (40 duizend doden), was dit een militaire rechtbank waar de ‘roden’ werden veroordeeld tot de kogel of de gevangenis. ‘Het verschil met Rusland is dat daar de communisten wonnen en hier niet. Dat verklaarde veel van de spanningen tussen beide landen’, aldus Kallio.
In één moeite door vertelt de directeur over 1939, toen het Russische leger binnenviel om de afvallige natie bij het Sovjetrijk te dwingen. De Finnen verzetten zich fel tijdens deze Winteroorlog, maar moesten veel grondgebied afstaan. Tijdens de Tweede Wereldoorlog schaarde Finland zich om te overleven aan de kant van Nazi-Duitsland. Hoewel de Finnen tot de verliezers behoorden, behielden ze hun onafhankelijkheid. Wel kreeg Moskou veel invloed.
En zo komen we bij Lenin, van wie één bronzen beeld de museumsluiting heeft overleefd. De opening van het museum in 1946 was vooral een gebaar naar Moskou, zegt Kallio. ‘Finland moest laten zien dat we niet meer bij de Duitsers hoorden en dat we vrienden wilden zijn met de Sovjets.’
Decennialang was het museum een populaire attractie, vooral voor bezoekers uit Rusland, die tijdens hun reis min of meer verplicht het museum over de Sovjetheld moesten bezoeken. Sovjetleiders kwamen langs, evenals Yuri Gagarin, de eerste man in de ruimte.
Na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 gingen overal Lenin-monumenten tegen de vlakte. Tampere koesterde de collectie, die een beetje een cultstatus had verworven. Na de Russische inname van de Krim in 2014 werd de tentoonstelling aangepast – minder Lenin, meer geschiedenis.
Toen Rusland Oekraïne binnenviel, begon de naam te knellen. ‘Leraren wilden niet meer komen omdat ze anders ouders moesten vertellen dat ze hun kinderen hierheen brachten’, zegt Kallio.
Wat volgens de directeur meespeelde was dat de oude expositie stopte bij de val van het communisme, terwijl het huidige Rusland onder Poetin in belangrijke opzichten lijkt op zijn voorganger. ‘Kijk wat er gebeurt met dissidenten, de centrale aansturing van de economie en de propaganda. Dekt ‘Lenin’ dat verhaal nog? Nee.’
De nieuwe naam Nootti verwijst naar een Russische diplomatieke nota uit 1961. Dat jaar kreeg de Finse president Urho Kekkonen, met wie Moskou goed overweg kon, concurrentie van een sterke oppositiekandidaat. Om te verzekeren dat Kekkonen de verkiezingen van 1962 zou winnen, stuurde Moskou de Finnen een nota met een voorstel voor gezamenlijke militaire oefeningen – iets wat heel gevoelig lag in het neutrale Finland. Kekkonen ‘onderhandelde’ daarop succesvol over het schrappen van de oefeningen. Zijn tegenkandidaat begreep de boodschap en trok zich terug. ‘De nota was een dreigement’, aldus Kallio.
De naoorlogse ‘samenwerking’ tussen het kleine Finland en het machtige Moskou in ruil voor een zekere vrijheid wordt in de diplomatie ook wel Finlandisering genoemd. De Franse president Emmanuel Macron opperde het al eens voor Oekraïne. Niet doen, zegt Kallio. ‘Het corrumpeert de democratie van binnenuit. De media gaan zichzelf censureren, politici kunnen niet meer alles zeggen.’
De Lenin-inventaris, met een groot aantal kunstwerken, zit in het archief. Kallio sluit niet uit dat ze ooit weer eens tevoorschijn komen. ‘Maar voorlopig niet. De mensen willen ze niet zien.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant