Theater Jessie L’Herminez maakte een claustrofobische voorstelling van Kafka’s roman Het Proces, met een tergende tergende dolgedraaide schroefjes-ervaring.
Scène uit Het Proces.
Het Proces door Toneelschuur Producties. Tekst: Vincent van der Valk. Regie: Jessie L’Herminez. Gezien: 14/11 in Theater aan het Spui, Den Haag. Te zien t/m 7/12. Info: toneelschuurproducties.nl
Er staat een zwarte, ronde zuil midden op het toneel. Eromheen lopen en rennen de vijf acteurs van Het Proces onophoudelijk rondjes, als een dolgedraaid schroefje, terwijl ze, energiek en grotesk, personages uit Franz Kafka’s roman belichamen.
Als je iemand bent die graag dingen doorgrondt, dan kun je behoorlijk nerveus worden van dat boek. Had Kafka zelf ook last van. Hij schreef eraan in 1914/15 maar het werd pas postuum (en onaf, en tegen zijn wil) gepubliceerd in 1923. Het draait om Josef K., een bankmedewerker, die op een ochtend wordt gearresteerd, zonder te weten waarom. Hij krijgt ook nooit antwoord op die vraag, enkel de mededeling dat ‘het gerecht wordt aangetrokken door de schuld’, en dat hij dus wel schuldig moet zijn; een gekmakende cirkelredenering. Vanuit zijn perspectief ervaart de lezer hoe het personage de grip op zijn leven verliest. Er is geen uitweg, geen kans op vrijspraak – een vonnis laat zich hooguit wat vertragen.
Regisseur Jessie L’Herminez waagde zich eraan deze literaire koortsdroom naar het toneel te vertalen, samen met Vincent van der Valk, die de tekst tot script bewerkte, en ook K. vertolkt. Samen met hem lijk je, als publiek, inderdaad een nachtmerrie in te worden geleid: personages dragen opzichtige pruiken, vervormen hun stemmen. Er is een lachband, een scène die zich afspeelt in een gat in de vloer, soms barst men plots in Kurt Weill-achtige zangpartijen uit. Het is bizar en het is onheilspellend. Vooral acteur Mattias Van de Vijver vindt in zijn spel een knappe balans tussen dwaasheid en horror.
Beelden van Het Proces door Toneelschuur Producties.
De voorstelling lijkt zich aanvankelijk te richten op het contrast tussen individu en menigte. Alle acteurs dragen een ‘neutraal’ tenue, min of meer in de kleur van hun huid (een ontwerp van Lisanne Bovée), totdat het clubje Van der Valk aanwijst om K. te vertolken. Ze trekken hem een maatpak aan. Zo wordt hij, tegensputterend, tot individu gemaakt.
Maar dan zijn we er nog lang niet, qua duiding. L’Herminez legt nadruk op K’s repetitieve kantoorwerk. Wij, publiek, blijken, net als K., beklaagden. Als K. zonder scrupules een vrouw aanrandt, vraag je je af hoe onschuldig hij eigenlijk is; stelt dit proces wellicht een bewustwordingsproces voor? Het gaat over schuld, over verdrongen schaamte, over verblindende ik-gerichtheid, macht, kunst, zingeving. En wat verbeelden die keien, die monoliet, die ronddwarrelende zwarte as?
L’Herminez heeft zich geweerd tegen een al te eenduidige interpretatie, en hoezeer dat ook aansluit bij het bronmateriaal (de roman gáát over gebrek aan houvast), wreekt het gebrek aan sturing zich gaandeweg toch ook. Je kunt ook verdwaald raken, zo blijkt, bij een overschot aan richtingaanwijzers. Zodra iets alles kan betekenen, vindt er een soort betekenisinflatie plaats, misschien is dat het.
En wellicht is dat precies wat L’Herminez voor ogen had. Het komt in ieder geval dicht in de buurt bij de tergende dolgedraaide schroefjes-ervaring die Kafka Josef K. laat ondergaan. Je moet ertegen kunnen. Met Het Proces maakte L’Herminez een eclectische, claustrofobische, onafgehechte voorstelling, waarvan vooral de analytisch aangelegde mens – geheel in de geest van Kafka – flink nerveus kan worden.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC