Na dertien jaar aan de macht is president Xi Jinping nog steeds een raadsel. In een baanbrekende biografie over zijn vader, Xi Zhongxun, werpt historicus Joseph Torigian nieuw licht op China’s sterke man.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Vlaskamp was 18 jaar correspondent in Beijing.
Alsof de Amerikaanse historicus Joseph Torigian erbij zat, zo levendig beschrijft hij hoe Xi Zhongxun karbonades met knoflook eet. Dat gaat moeilijk met zijn versleten tanden, dus geeft de hoogbejaarde de half afgekloven ribbetjes aan zijn zoon. Xi Jinping, dan al een veelbelovend ambtenaar van 36 jaar oud, eet ze braaf op. In alles gehoorzaamt de zoon zijn vader, die al een pak slaag uitdeelde als zijn kinderen een korreltje rijst lieten vallen.
Later, lang voor zijn verheffing in 2012 tot nummer één van China, bekent Xi Jinping dat met hem eten ‘een kwelling’ is, omdat hij als ‘zoon van een boer’ niet tolereert dat zijn tafelgenoten restjes laten staan. Vandaar zijn fanatieke campagnes tegen voedselverspilling: als partijleider beveelt hij 1,4 miljard Chinezen hun kom leeg te eten.
Of het nu om kliekjes gaat of Xi’s omgang met de Verenigde Staten, de ondoorgrondelijke heerser van China is beter te begrijpen via het leven van zijn vader. Dat is de grote verdienste van Torigians recente boek over Xi Zhongxun, getiteld The Party’s Interests Come First. Het is de eerste biografie van de vader van China’s sterke man.
De loopbaan van Torigian, een in Detroit geboren veertiger, draait om communistische partijgeschiedenis. Hij weet de weg in Chinese en Russische archieven en beheerst beide talen vloeiend in woord en geschrift. Ook sprak hij met een groot aantal tijdgenoten van Xi Zhongxun.
Meestal is Torigian op de American University in Washington, maar de Volkskrant spreekt hem tijdens zijn Europese boektournee in zijn hotel vlak bij station Amsterdam-Zuid.
U brengt Xi Zhongxun, die in 2002 op 88-jarige leeftijd is overleden, met allerlei menselijke trekjes tot leven. Hoe kruipt u in de huid van iemand die u nooit heeft ontmoet?
‘Ik leef me grondig in. We zijn allemaal mensen, en dat uitgangspunt verbindt me met personen die totaal andere levens hebben geleid. Ondanks de negen jaar die ik met Xi Zhongxun bezig was, voel ik niet dat ik hem ken. De Chinese Communistische Partij is een ondoorzichtige organisatie, cruciale archieven zijn gesloten en de afstand tussen zijn leven en dat van mij is groot.’
Hoe typeert u Xi Zhongxun?
‘Als een man van tegenstrijdige impulsen. Met zijn open geest was hij goed in staat tot introspectie. Maar hij was ook een behoudende man met een diepgewortelde angst voor chaos. Hij deed wat de partij hem opdroeg, zelfs als hij het er niet mee eens was.’
Xi Zhongxun was een plattelandsjongen die op 15-jarige leeftijd van school werd getrapt nadat hij tijdens een communistische opstand een in zijn ogen contrarevolutionaire leraar probeerde te vergiftigen.
Op zijn 21ste werd Zhongxun voor het eerst getroffen door een zuivering. Hij was net benoemd tot secretaris militaire zaken in de armetierige provincie Shaanxi toen hij werd beschuldigd van ‘rechts denken’, een halsmisdaad.
‘Dan dien ik de revolutie door in de cel te sterven’, zei Zhongxun. Blijmoedig liet hij zich opsluiten, overtuigd dat de partij zijn onschuld zou inzien. Zijn executie was al gepland toen Mao Zedong hem redde.
De revolutie van 1949 maakte de weg vrij naar de top. Xi Zhongxun haalde het hoogste niveau nooit, omdat Mao hem alsnog aanviel. Herhaaldelijk werd Xi Zhongxun van verraad beschuldigd, om in 1962 als vicepremier ten val te komen.
Zestien jaar lang zat Xi Zhongxun in het politieke verdomhoekje. Hij werd en plein public geslagen en uitgejouwd. Twintigduizend van zijn sympathisanten werden vervolgd, van wie tweehonderd werden vermoord. Aanvankelijk moest hij lullig fabriekswerk doen, en tijdens de Culturele Revolutie, een periode van helse politieke terreur, zat hij van 1968 tot 1975 opgesloten in een kazerne. Het enige tijdverdrijf was stappen tellen in zijn cel. Nadien zei hij dat dit hem heeft gehard als communist.
Hoe valt zijn loyaliteit aan de partij te rijmen met het leed dat diezelfde partij hem aandeed?
‘Communisten zien ontberingen als een smederij waarin ze door het vuur van de revolutie worden gestaald. Niet iedereen overleeft dat. Xi Zhongxuns dochter, een halfzusje van Xi Jinping, overleed tijdens de Culturele Revolutie door zelfdoding.
‘Toch bleef Xi Zhongxun de partij boven alles stellen. Hij had zo veel persoonlijke ellende meegemaakt dat hij niet meer in staat was de partij te laten vallen. Dat zou neerkomen op een afwijzing van zichzelf.’
Tijdens zijn vaders zuivering kreeg Xi Jinping het zwaar te verduren. Na eindeloze pesterijen op school werd hij verbannen naar een straatarm boerengehucht, net als de zeventien miljoen andere stadsjongeren die de Communistische Partij naar het platteland stuurde om ‘van de boeren te leren’.
Het is verleidelijk Xi Jinping door de lens van het stockholmsyndroom te bekijken. Door het trauma van de harde behandeling door zowel zijn vader als de partij zou hij zulke warme gevoelens voor hen hebben. Snijdt deze psychoanalyse hout?
‘Ja en nee. Die persoonlijke ervaringen zijn belangrijk, maar psychologie is niet genoeg om hem te begrijpen. Chinezen die soortgelijke narigheid meemaakten, kwamen tot totaal andere conclusies dan Xi. Bijvoorbeeld dat de macht van de partij aan banden moet worden gelegd. Of ze haalden de verloren tijd in met plezier maken.’
Zo zit de familie Xi niet in elkaar, zo blijkt uit een emotioneel gesprek tussen Xi Jinping en zijn jongere broer in 1971, opgetekend in een boek van die broer. Xi belooft hem de eer van de familie hoog te houden. Dat deed hij door ‘bitterheid te eten’, de Chinese uitdrukking voor ellende verdragen zonder eraan kapot te gaan.
Xi Zhongxuns leven lijkt een aaneenschakeling van stress en misère, veroorzaakt door politiek. Dacht Xi Jinping daardoor dat lijden normaal is?
‘Xi en zijn vader hebben zo geleden voor de revolutie dat ze er alles voor overhebben om de partij te laten voortbestaan, anders zijn hun offers voor niets geweest. In hun ogen gaat de partij niet zomaar van de ene ramp naar de andere. De narigheid dient een hoger doel: Xi en zijn vader geloven dat alleen de Communistische Partij de maatschappij goed kan organiseren en China naar zijn rechtmatige plek in de wereld kan leiden.
‘Wel worstelde Xi Zhongxun met de vraag of een autoritair regime kan toestaan dat mensen met zichzelf bezig zijn in plaats van met politiek. In de jaren tachtig kregen Chinezen meer persoonlijke ruimte, bijvoorbeeld om geld te verdienen.
‘Xi Jinping heeft echter de politieke strijd opnieuw bovenaan de agenda gezet. De ironie wil dat Chinezen wel strijden, maar niet voor het communisme. Tegenwoordig vechten ze om het hoofd boven water te houden in de meedogenloze competitie van de markteconomie.’
Na Xi’s aantreden hamerde de partijpers op het belang van klassenstrijd, zoals in de Mao-tijd. Zijn coronabeleid was een maoïstisch geïnspireerde volksoorlog. Is hij een moderne Mao die China naar een nieuwe Culturele Revolutie leidt?
‘Die beschuldiging vindt Xi Jinping belachelijk. Hij weet hoe erg de Culturele Revolutie was. Daar wil hij niet naar terug. Hij vindt dat hij anders is dan Mao. Want Mao beschadigde mensen die het niet verdienden, zoals zijn vader. Xi pakt in naam van de partij mensen aan die het volgens hem wel verdienen.’
Xi Jinping smoorde de democratiseringsbeweging in het opstandige Hongkong. De hoop van minderheden als de Oeigoeren op meer religieuze en culturele zelfstandigheid werd in heropvoedingskampen de kop in gedrukt. In naam van hervorming van de rechtsstaat schafte Xi de beruchte werkkampen af. Daarvoor kwamen schimmiger vormen van buitenrechtelijke detentie in de plaats.
Die keuzen waren geen toeval, beaamt Torigian. Hongkong, minderheden en de rechtsstaat waren beleidsterreinen van zijn vader. Xi Zhongxun zocht een evenwicht tussen de ouderwetse aanpak van andersdenkenden – ze laten doden – en zachtere manieren om critici op een lijn met de partij te brengen. De beste methode vond hij nooit. Xi Jinping maakt als het ware het werk van zijn vader af.
Daarmee treft Xi Jinping ook veel onschuldige mensen. Wil Xi soms dat iedere Chinees dezelfde ellende verstouwt als hij, zodat ze dezelfde levenslessen leren?
‘Dat gevoel bekruipt me inderdaad. Hij zei al in de jaren tachtig niet te begrijpen waarom mensen de partij niet meer willen dienen. Nu ze niet zo veel lijden als hij vroeger deed, zouden mensen toch juist meer voor de partij willen doen in plaats van minder? Daar snapt hij niks van. Hij vindt een gemakkelijk leven dat om jezelf draait iets voor zwakkelingen.’
Veelzeggend is een passage in Torigians boek over een zomermiddag in 1976, enkele maanden voordat Mao overlijdt. De dan 23-jarige Xi Jinping bezoekt zijn vader. Ze brengen hun qualitytime door in de snikhete huiskamer, sigaretten rokend in hun ondergoed terwijl Jinping twee redevoeringen van Mao opzegt. Als een kennis vraagt of ze fijn hebben gepraat, zegt Zhongxun dat het jammer was dat Jinping deel vier van de verzamelde werken van Mao niet uit zijn hoofd had geleerd. Dat moet met een jong stel hersens toch lukken.
Hoe wil Xi Jinping op zijn beurt de jeugd voor zijn zaak winnen?
‘Hij ziet het verhaal van de revolutie en zijn vader als tegengif voor westerse waarden. Hij denkt dat China kwetsbaar is voor westerse infiltratie. De erfenis van zijn vader staat op het spel, dus moet hij de jonge generatie meekrijgen.’
De vraag is hoe. Niet door meer vrijheid toe te staan, want dat is gevaarlijk, constateerde Xi Zhongxun tijdens zijn Amerikaanse reis in 1980. Als hoofd van een Chinese delegatie poseerde hij lachend in Disneyland met Mickey Mouse, maar hij had niets met de VS. Chinezen en Amerikanen hebben ‘dezelfde economische problemen, maar wij zullen die van ons sneller oplossen dan jullie’, voorspelde hij.
Ziet u zijn invloed terug in Xi’s omgang met de VS?
‘Xi Jinping en zijn vader vinden dat de Amerikaanse samenleving in dienst van het kapitalisme staat. Rijken worden rijker en voor de rest heeft het kapitalisme geen verhaal. Kortom: spirituele armoede.
‘China heeft een partij met een goed verhaal, een einddoel en de middelen om discipline en offers af te dwingen. Om te begrijpen waarom Xi vindt dat hij met zijn loyaliteit aan de partij op het juiste paard heeft gewed, hoef je maar naar het huidige China te kijken.’
De op een na grootste economie ter wereld loopt voorop met hightech, dusdanig dat westerse landen zich zorgen maken over hun achterstand. Chinese exportrestricties op aardmetalen verlammen de internationale auto-industrie. Uit angst voor gewapende conflicten met het Chinese leger schieten overal in Azië de defensiebegrotingen omhoog.
Zou Xi Zhongxun tevreden zijn over zijn zoon?
‘Dat weet ik niet, maar Xi Jinping denkt ongetwijfeld dat zijn vader tevreden is over China. Dat moet Xi ook hebben gevoeld tijdens de militaire parade in september. Geflankeerd door de leiders van Rusland en Noord-Korea liet hij zien dat het kan: een land moderniseren zonder een aanhangsel van het Westen te worden. Integendeel: Xi stort zich volop in de concurrentieslag met de VS en denkt aan de winnende hand te zijn.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant