Berio-marathon De Italiaanse modernist Luciano Berio zou vorige maand honderd zijn geworden. Festival November Music in Den Bosch eert hem als de ‘Erfgoed Componist in Focus’, met een tweedaagse marathon met al zijn veertien ‘Sequenza’s’. Wat maakt deze solostukken zo legendarisch?
Luciano Berio.
Onder musici hebben ze een legendarische status: de veertien Sequenza’s voor solo-instrumenten van de Italiaanse modernist Luciano Berio. Naar aanleiding van zijn honderdste geboortedag eert festival November Music in Den Bosch Berio als ‘Erfgoed Componist in Focus’ met een integrale uitvoering van de Sequenza’s. In de tweedelige marathon op zaterdag- en zondagochtend in de Willem Twee Kunstruimte wordt elke Sequenza bovendien gekoppeld aan een nieuw commentaarstuk door een jonge componist.
Berio was een van de kopstukken van de avant-gardebeweging die de naoorlogse Europese muziek decennialang domineerde. Toen hij compositie studeerde in Milaan leerde hij de Amerikaanse sopraan Cathy Berberian kennen, met wie hij in 1950 trouwde. Berberians fenomenale stembeheersing inspireerde Berio tot een aantal grensverleggende, theatrale en vaak geestige vocale werken, niet in de laatste plaats Sequenza III, de beroemdste van de hele reeks. Sequenza III verscheen weliswaar een jaar na hun scheiding, maar Berberian bleef Berio’s muze. In het slotconcert van November Music spelen Het Muziek en Silbersee nog Recital (for Cathy) uit 1972, een knotsgek quasi-recital bomvol muzikale citaten.
Sequenza III is geen lied of zangstuk in traditionele zin, maar echt een compositie voor stem. Berio wilde de stem laten horen in al haar facetten, ook klanken toelaten die doorgaans achterblijven in de coulissen wanneer een sopraan het podium op stapt. Er is een tekst, maar daarvan zijn slechts flarden verstaanbaar in een adembenemende associatieketen van gefluister en gegrom en gegiechel, schaterlachen, parelende coloratuur, beeldschone plukjes wiegelied en hier en daar een ferme uithaal. Ga er maar aan staan. De veelzijdige Jennifer van der Hart waagt zich zaterdagochtend aan deze tour de force.
De reeks dankt zijn titel (‘opeenvolging’) aan de allereerste Sequenza, die voor fluit uit 1958. Hierin laat Berio de eenstemmige fluit een aaneenschakeling van ‘harmonische velden’ creëren. Een paar jaar later vatte hij het idee op om meer van zulke virtuoze solostukken te maken en de titel bleef plakken. In de loop van de jaren 60 componeerde Berio kort na elkaar Sequenza’s voor harp (II), vrouwenstem (III), piano (IV), trombone (V), altviool VI) en hobo (VII). Allemaal zijn ze geschreven voor een specifieke musicus, die wordt uitgedaagd om de grenzen op te zoeken van wat er mogelijk is op een instrument. Vaak maakt Berio daarbij uitbundig gebruik van ‘extended techniques’, oftewel onorthodoxe speeltechnieken, waardoor een altviool klinkt als een roestige kettingzaag en een klarinet als een infernale wekker.
Sommige afleveringen hebben hoofdzakelijk een muzikaal uitgangspunt, zoals Sequenza I voor fluit. Maar voor Berio, groot geworden met opera, was muziek altijd ook theater. Stuk voor stuk vergen de Sequenza’s uiterste instrumentale virtuositeit, maar anders dan bij ‘gewone’ etudes is de wijze waarop de uitvoerder zich tot zijn complexe opgave verhoudt het eigenlijke onderwerp.
Een goed voorbeeld is Sequenza V voor trombone. Berio componeerde het stuk als eerbetoon aan de Zwitserse clown Grock, die in Berio’s geboortestadje kwam wonen en die hij als kind zag optreden, wat een verpletterende indruk op hem maakte. Trombonist Christian Lindberg voerde de Sequenza ooit uit verkleed als clown, in een vorm van theater waarbij je haast vergeet dat de uitvoerder ook een virtuoos op zijn instrument is. Halverwege klinkt het alsof je op een racecircuit bent beland, waar motoren gierend en knetterend voorbij zoeven, terwijl je nog steeds kijkt naar een clown op een kruk met een trombone.
In de jaren 80 werden de Sequenza’s steeds langer, met als toppunt nummer XII voor fagot, die bijna twintig minuten duurt. De meeste zijn een stuk korter, tussen de 6 en 12 minuten. Bijna allemaal woelen ze iets los in bestaande ideeën over wat idiomatisch is op een instrument.
Heel bijzonder is dat accordeonist Teodoro Anzellotti meedoet, voor wie Berio Sequenza XIII oorspronkelijk schreef. Artist in residence Diamanda La Berge Dramm neemt de viool-Sequenza (VIII) voor haar rekening en er zijn bijdragen van onder meer celliste Maya Fridman (XIV), trompettist Marco Blaauw (X), gitarist Izhar Elias (XI). Juho Myllylä opent de marathon zaterdagochtend met Berio’s bondige spektakelstuk Gesti (1966) voor blokfluit, dat in alles behalve de naam een echte Sequenza is.
Sequenza Marathon van Berio in November Music, Willem Twee Kunstruimte Den Bosch, 15 & 16/11. Info: novembermusic.net
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC