Opera Het verhaal van Jeanne d’Arc als psychologisch rechtbankdrama: een inventief idee dat gevaarlijk leunt op indrukwekkende decors, een aantal mooie vondsten en een lelijke noodgreep aan het eind. Het is vooral de zelden gehoorde muziek van Tsjaikovski die maakt dat je ‘De maagd van Orléans’ bij de Nationale Opera niet wil missen.
Scène uit Tsjaikovski's opera ‘De maagd van Orléans’.
Jeanne d’Arc met een modern jasje. In een zilvergrijs gewatteerd jack in plaats van een harnas, de haren onmiskenbaar kort gekapt, schuifelt ze het toneel op. Nog vóór de dirigent de orkestbak heeft betreden. Het dwingt meteen concentratie af bij het publiek.
De maagd van Orléans van Pjotr Iljitsj Tsjaikovski door de Nationale Opera, het Nederlands Philharmonisch o.l.v. Valentin Uryupin. Regie en decor: Dmitri Tsjerniakov. Gezien: 12/11, herhalingen t/m 2/12. Uitzending op NPO Klassiek 6/12: Info: operaballet.nl
Muziek
Regie
Die concentratie zal nog hard nodig blijken om het listige regieconcept van Dmitri Tsjerniakov tot het einde toe te kunnen volgen. Op het toneel speelt De maagd van Orléans, een zelden uitgevoerde opera van Pjotr Iljitsj Tsjaikovski. Een Russische opera over zo’n beetje de meest Franse heldin aller tijden.
Tsjaikovski, francofiel als-ie was, raakte gefascineerd door de geschiedenis van Jeanne d’Arc. Het heldhaftige jonge meisje met een goddelijke roeping, dat in de vijftiende eeuw de Engelsen verdreef uit Orléans en een Franse koning op de troon hielp. Later viel ze in handen van de vijand, en eindigde ze als heks op de brandstapel.
Voor zijn spectaculaire opera baseerde Tsjaikovski zich op de toneelversie van Friedrich Schiller, met ingelaste liefdesaffaire: Jeanne zweert een gelofte van maagdelijkheid. Die brengt haar in gewetensnood wanneer ze op het slagveld als een blok voor de vijandige ridder Lionel valt.
Regisseur Dmitri Tsjerniakov presenteert het verhaal als juridische thriller. Bij hem draait niet alleen het slot maar de hele opera om Jeannes verkettering. Hij situeert het in één groot imposant decor – een vierkante, donker gelambriseerde rechtszaal waar meubilair en muren kunnen bewegen. In elk van de vier aktes draait het decor een kwartslag en bezie je de rechtbank uit een ander perspectief. Zo volgen we van week tot week, van hoek tot hoek, het proces tegen Jeanne d’Arc.
Scène uit de opera ‘De maagd van Orléans’.
Het libretto speelt zich eigenlijk af in een dorpje, op het slagveld, in de troonzaal – en noopt daarmee tot flashbacks, die Jeanne zich in de rechtbank voor de geest haalt. Het blijft een beetje in het midden waar de gebeurtenissen ophouden en waar de tollende herbelevingen in Jeannes hoofd beginnen. En in die ambiguïteit schuilt meteen de kracht van het concept. Het ene moment wordt Jeanne uitgekotst, dan weer door het volk omarmd en door de koning gelauwerd.
Dit alles is typerend voor de iconografie van Jeanne d’Arc sinds 1431 tot nu. Door uiteenlopende groeperingen en stromingen is ze verworpen, aan de borst gedrukt, op een schild gehesen, en er weer afgetrokken. Tsjerniakov positioneert haar als speelbal van al die krachten. De rechtbankbewakers, het volk, haar bulderende vader, de stemmen uit de hemel. Jeanne ondergaat het catatonisch, van heldendom gestript – net als van haar kleren. Ze laat zich door bewakers ontbloten, in een hoerig pakje hijsen en haar lippen rood bestiften.
Dramaturgisch gezien is De maagd van Orléans niet Tsjaikovski’s beste opera. Dirigent Valentin Uryupin heeft daarom een aantal scènes teruggesnoeid. Dat werkt: Uryupins grote, verende bewegingen op de bok manen het Nederlands Philharmonisch tot een fantastische klank, waarin de kopersectie uitblinkt en de houtblazers prachtige soli hebben. Tsjaikovski’s weinig gehoorde muziek blijft de hele avond verrassen.
Maar de opera kent ook ongelukkigheden die je er niet zomaar uitpoetst. De plot is topzwaar, met twee lange, trage aktes aan het begin, en twee ongeloofwaardig snelle bedrijven na de pauze. De liefde tussen Jeanne en Lionel bloeit zo willekeurig op, dat ze er zelf maar nauwelijks in lijken te geloven.
Ook muzikaal zitten de sterkste momenten in de eerste akte, met het gebed naar de hemel als een absoluut hoogtepunt. Het Koor van de Nationale Opera zingt de laatste a capella-maten zo gruwelijk mooi verstild, dat je de enkeling die er hard doorheen hoest per direct de brandstapel zou willen wijzen.
Een betere casting van solisten is moeilijk denkbaar. Sopraan Elena Stikhina heeft zich compleet vereenzelvigd met haar tragische lot als Jeanne d’Arc. Ze zingt voortreffelijk en begeeft zich tussen een sublieme groep zangers, van wie er te veel verbluffen om ze allemaal te noemen.
Tussen al het berechtingsgeweld weet Tsjerniakov af en toe plots te ontwapenen met vertederende momenten. Het schuifelende liefdesduet van de koning en zijn blonde minnares bijvoorbeeld – met de fenomenale stemmen van tenor Allan Clayton en sopraan Nadezhda Pavlova – of de handen van Lionel die een beschaamde Jeanne weer zorgzaam aankleden.
Maar na de stormachtige eindakte komt het slot als een zwaktebod. Jeanne neemt het heft in eigen hand. Plots zakt het doek en verschijnt er een lap tekst in krantenstijl. Brand geweest in de rechtbank, Jeanne d’Arc, terechtgesteld voor extremisme, heeft zichzelf in vlam gezet. Toedracht nog onbekend, onderzoek loopt.
Het voelt als een noodgreep die de juist zo prettige ambiguïteit van eerder compleet in haar hemd zet. Oh, extremisme, was dát de insteek? Het doek gaat weer op; er woedt brandt in het decor. Doek omlaag, einde. Tja. Tsjerniakov neemt er een paar boe’s voor in ontvangst, maar het applaus is oorverdovend. Voor de musici volledig terecht.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC