Langebaanschaatsen De aerodynamische helm is bezig aan een opmars in het schaatsen. Staat de sport aan de vooravond van een omwenteling à la de klapschaats? Voor- en tegenstanders over de innovatie. „Ik hoor m’n coach sowieso niet, ook zonder helm.”
Schaatser Marcel Bosker in actie tijdens de 10.000 meter op de NK Afstanden in Heerenveen, begin november.
Het was in meerdere opzichten een bijzondere titelvan langebaanschaatser Marcel Bosker op de 5.000 meter op de NK afstanden eind oktober. Niet alleen was het de eerste hoofdprijs op een individuele afstand in de lange schaatscarrière van Bosker (28), ook zal hij de geschiedenis ingaan als de eerste Nederlands kampioen die een aerodynamische helm droeg op een individueel nummer.
Die helm is de nieuwste schaatsinnovatie, die in dit olympische seizoen langzaam aan terrein wint. De Canadese routinier Ted Jan Bloemen had eind vorig seizoen de primeur bij de wereldbekerwedstrijden in Heerenveen. Ook enkele Italiaanse schaatsers, onder wie Davide Ghiotto, wereldrecordhouder op de 10.000 meter, droegen er eentje. Bloemen was snel om, maar Ghiotto voelde zich „een beetje opgesloten”, verklaarde hij tegen de NOS. Op het NK reden voor het eerst vier Nederlanders met een helm: Bosker, Wesley Dijs, Sil van der Veen en Freek van der Ham.
Is dit de voorbode van een nieuwe revolutie in het langebaanschaatsen, na de klapschaats in de jaren ’90 en – in mindere mate – de twee armen op de rug van vorig seizoen? Over hoeveel aerodynamisch voordeel de helm brengt, is nog veel onbekend – en zowel sporters als wetenschappers willen er niet alles over kwijt. Maar dit weekend kan het grote tellen beginnen. Hoeveel schaatsers staan er tijdens de wereldbekerwedstrijden in Salt Lake City, de opening van het internationale schaatsseizoen, aan de start met een helm?
„Ik schaats gewoon heel lekker met een helm op”, zegt Marcel Bosker vanuit Salt Lake City over de telefoon tegen NRC. Voor hem is het rijden met een schaatshelm een natuurlijk voortvloeisel van de massastart en de ploegenachtervolging, vertelt hij – onderdelen waarbij de helm al jaren verplicht is. „Daar had ik altijd een goede concentratie, omdat je jezelf op een bepaalde manier afsluit.”
Met een helm, zegt Bosker, kan zich hij zich beter concentreren op zijn taken tijdens een race. Bovendien dwingt het hem goed op zijn houding te blijven letten: alleen met de juiste houding haal je aerodynamisch voordeel uit de helm. Tijdens de 10.000 meter op het NK, waarop Bosker net geen eerste werd, hielp de helm hem als hij het zwaar had. „Dan heb je een makkelijk focuspunt, om te denken: ‘houding, houding, houding'”, zegt hij.
Aerodynamica-expert Wouter Terra vindt de bevindingen van Bosker „superinteressant”. Hij is als onderzoeker verbonden aan sportkoepel NOC-NSF en aan de TU Delft. Vanuit zijn expertise kijkt hij naar hoe een helm de luchtweerstand kan verminderen, niet naar een mogelijk concentratievoordeel. Uit zijn onderzoek, gebaseerd op computersimulaties van luchtstromen langs verschillende soorten helmen, blijkt dat een helm de luchtweerstand met 4,1 procent kan verminderen. Het wereldrecord van Kjeld Nuis op de 1.500 meter – 01:40.17 – had volgens het onderzoek mét helm 1,3 seconde sneller gekund.
Terra noemt zijn simulaties „niet helemaal realistisch”. Sommige factoren uit een schaatswedstrijd zijn niet meegenomen in het onderzoek. „We hebben een statische houding gekozen”, legt Terra uit, „daarnaast gingen we uit van een recht eind” – over de bochten kan hij geen uitspraken doen. Daarnaast zijn er tijdens een wedstrijd andere schaatsers die opwarmrondes doen in de binnenbaan, wat effect heeft op de luchtcirculatie. Ook vergeleken de onderzoekers de helmen met een kaal hoofd, terwijl een schaatspak aerodynamischer is dan dat. Toch is de simulatie in het onderzoek volgens Terra „best goed vergelijkbaar” met de situatie in een schaatsstadion.
Team Reggeborgh, het team van Bosker en ook van andere helmdragers Van der Veen en Dijs, heeft een eigen bewegingswetenschapper in dienst. Het team heeft deze zomer eigen tests uitgevoerd in „realistische” omstandigheden, zegt Bosker – vergelijkbaar met een schaatswedstrijd. Ook de resultaten van die tests wijzen op een aerodynamisch voordeel. Bosker: „Ik ken die cijfers wel, alleen dat mag ik niet delen”.
Na wat doorvragen zegt Bosker dat het om maximaal een of twee honderdste van een seconde per ronde gaat. „Het is het niet waard om alleen daarvoor een helm op te zetten.” Hardop rekenend telt hij bij zijn winnende tijd op de 5.000 meter twee honderdste secondes per ronde op, en komt uit op 06:09.96. In die hypothetische rit zonder helm had hij nog altijd met ruim twee seconden voorsprong gewonnen. Maar op de 10.000 meter was het verschil tussen plek een en twee slechts 29 honderdste, weliswaar in het nadeel van Bosker.
Ook onderzoeker Terra mag niet alles zeggen, vanuit zijn rol bij NOC-NSF. Wel kan hij zeggen dat het zoeken van de juiste helm maatwerk is. Eigenlijk, zegt hij, zou elke schaatser naar een windtunnel moeten gaan en een aantal helmen moeten testen – zoals al jaren gebruikelijk is bij tijdrijders in het wielrennen. Daarnaast vertelt Terra dat het dragen van een helm vooral voordelig is op de lange afstanden, omdat de snelheid op de eerste honderd meter nog laag is. „Pas daarna gaat die helm werken”.
Naast de concentratie en het aerodynamische voordeel heeft de schaatshelm volgens Bosker meer voordelen. Zo is het vizier voor de ogen stabieler dan een bril, die de meeste andere schaatsers dragen. En het is veiliger. „Dat is niet waarom we ermee schaatsen”, geeft Bosker toe, „maar het is wel een goed voorbeeld voor de jeugd”. De helm van Boskers teamgenoot Dijs brak al eens in tweeën tijdens een training. „Ik wil niet weten wat hij misschien had kunnen hebben aan zijn hoofd.”
Er klinken ook kritische geluiden over de helm uit de schaatswereld. „Ik klink misschien als een oude lul”, zegt drievoudig olympisch kampioen Kjeld Nuis tijdens de NK in Heerenveen, „maar mensen die schaatsen kijken willen gezichten van rijders zien. Met zo’n helm op ziet het publiek níets.” Nuis, teamgenoot van Bosker en bezig aan zijn laatste olympische cyclus, heeft de mogelijkheid om een helm uit te proberen bewust aan zich voorbij laten gaan. „Ik heb al zat dingen om mee bezig te zijn tijdens een race. Dit ga ik er niet bij doen.”
Joep Wennemars vindt de helm „onpersoonlijk”, zegt hij tijdens het NK. „Je hebt toch een paar echte characters in het schaatsen. Daar krijg je dan niets meer van mee.” Ook vindt Wennemars de helm lelijk, net als Nuis. „Maar Bosker rijdt er hard mee, dus ik denk dat er potentie in zit.” Wennemars, regerend wereldkampioen op de 1.000 meter, denkt dat schaatsers op termijn „niet ontkomen” aan de helm. „Toch zou ik dat jammer vinden”.
Marcel Bosker ziet ook nadelen aan het dragen van een helm. „Het is warmer, het ademt niet zo goed en met de verkeerde houding kan het langzamer zijn”, zegt Bosker. Met de warmte heeft hij om leren gaan door zich eraan over te geven. „Je hebt er alleen maar last van op het moment dat je niet lekker gaat”, zegt Bosker. Of hij zijn trainer nog kan horen tijdens een wedstrijd? „Ik hoor m’n coach sowieso niet, ook zonder helm.”
Dat schaatsen met helmen minder leuk zou zijn voor de kijker, is volgens Bosker een kwestie van gewenning. Zelf deed hij op de NK in ieder geval zijn uiterste best om het publiek te laten delen in zijn beleving: na zijn winnende rit op de 5.000 meter gooide hij de armen opzij en schreeuwde hij het uit vanonder zijn helm. Vervolgens nam hij zijn vizier af, zweepte de toeschouwers met zijn armen op en werd beloond met een staande ovatie.
Overigens is de helm dit seizoen niet het enige dat nieuw is bij Bosker. Hij heeft andere ijzers en is specifieker gaan trainen op de lange afstanden – met als doel een olympische medaille. Na de Spelen wil hij de marathon van Rotterdam onder de drie uur lopen. Bosker is ook afgevallen en de omtrek van zijn bovenbenen is met tien centimeter verminderd. Volgens Terra zou het „zomaar kunnen” dat Bosker ook daar aerodynamisch voordeel uit haalt. „De benen van een schaatser zijn heel belangrijk, die zorgen voor veel luchtweerstand.”
In de nacht van vrijdag op zaterdag gaat Bosker voor het eerst gehelmd van start in een internationale wedstrijd, de 5.000 meter. Hij verwacht niet de enige te zijn in Salt Lake City: ook Bloemen, Ghiotto, de Pool Wladek Semirunniy en de Fransman Timothy Loubineaud treden aan met helm, denkt hij. „En dan vast nog iemand.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren
Source: NRC