Een documentaire over desinformatie maakt de tongen los in Tsjechië. Regisseur Robin Kvapil nam drie complotdenkers mee naar de oorlog in Oekraïne. In plaats van nader tot elkaar te komen, groef iedereen zich dieper in. Na een mediastorm volgden ruzie en doodsbedreigingen.
is correspondent Centraal- en Oost-Europa van de Volkskrant. Hij doet verslag vanuit Praag.
Filmmaker Robin Kvapil (40) denkt niet dat zijn documentaire Change My Mind is mislukt. Hij wilde zijn protagonisten niet per se op andere gedachten brengen, zegt hij op een terras in het centrum van Praag. ‘Misschien is het goed dat hun kijk op de oorlog in Oekraïne niet is veranderd, zelfs nadat we een massagraf hadden gezien. Ze zijn exemplarisch voor alle mensen in dit land die Russische propaganda geloven en verspreiden op internet.’
‘Ze’ zijn Petra, Ivo en Nikola, die reageerden op Kvapils oproep in de media aan mensen die ‘twijfelen’ aan de berichtgeving van de traditionele media over Oekraïne en beloofde een kans om de ‘waarheid’ met eigen ogen te zien. Met een filmploeg bezochten ze schoolklassen in de schuilkelders van Charkiv, een massagraf in Izjoem, en ze spraken met Oekraïense burgers die hun familieleden zijn verloren door het Russische oorlogsgeweld. Het resultaat is in Tsjechië op Netflix en in de bioscopen te zien, mogelijk volgt Nederland en de rest van Europa nog.
Met de film wilde Kvapil Oekraïne opnieuw onder de aandacht brengen in Tsjechië. ‘De frontlinie is maar anderhalve dag rijden van Praag. Ondertussen grijpt desinformatie hier om zich heen en hebben we politieke partijen die openlijk pro-Russisch zijn.’ Waaronder de radicaal-rechtse SPD, die bij de verkiezingen in oktober 8 procent van de stemmen kreeg en na het sluiten van een regeerakkoord deze week in de volgende regering komt.
Uit onderzoek van Tsjechische opiniepeiler STEM blijkt dat 36 procent van de ondervraagden Rusland niet beschouwt als de hoofdschuldige van de oorlog. Iets minder dan de helft vertrouwt de berichtgeving van de traditionele media over Oekraïne. Maar slechts een kleine minderheid van 5 tot 12 procent vertrouwt online media die desinformatie verspreiden en Russische staatsmedia. Wel bereikt Kremlinpropaganda in toenemende mate het Tsjechische publiek: vooral vlak voor de verkiezingen werd het land overspoeld met desinformatie, onder meer op TikTok.
Begin tegen Nikola Taaffe (48), veeboer en sinds hij aan de documentaire meedeed ook semibekende Tsjech, niet over Russische propaganda. ‘De enige propaganda die ik zie is die van de overheid’, zegt hij in een café in het provinciestadje Pelhrimov, vlak bij zijn boerderij. Hij heeft een positieve kijk op Rusland en vindt dat het land is geprovoceerd door het Westen en daarom Oekraïne wel móést binnenvallen. In de documentaire betwijfelen hij en de andere protagonisten, zelfs nadat ze dekking hebben moeten zoeken voor Russische raketten, dat Rusland doelbewust op burgers schiet.
Over andere thema’s is hij even uitgesproken. De Green Deal is ‘een politiek machtsinstrument om het volk te pesten’, de demografische neergang van Tsjechië ‘een catastrofe waar politici van profiteren als ze straks zwarten uit Afrika halen’ en dan is er ook nog ‘die lhbti-nonsens’ die een verdienmodel zou zijn voor ngo’s, zegt hij. ‘Dat zijn geen samenzweringstheorieën maar de waarheid.’ Regisseur Kvapil zegt dat hij gaandeweg besefte dat ‘deze mensen niet van Rusland houden, maar het Westen haten’.
Inmiddels keren Taaffe en de andere twee hoofdpersonen zich fel tegen de documentaire die sinds eind augustus in de Tsjechische bioscopen draait en een stevige maatschappelijke discussie losmaakt. Hij is misleid, vindt hij, hoewel iedereen een eigen camera kreeg en ook hun beelden in de documentaire zijn verwerkt. ‘De film is deel van de lastercampagne die de staat tegen zijn eigen burgers voert, waarin mensen die anders denken dan de overheid worden geportretteerd als dom en gevoelloos.’
Filmmaker Kvapil ontving meerdere anonieme bedreigingen. Maar ook Taaffe, boos over de film, stuurde hem een bericht dat ‘we je later aan een lantaarnpaal zullen opknopen’. Kvapil verbrak het contact en deed aangifte. ‘Dat had ik niet moeten doen’, zegt Taaffe nu. Volgens regisseur Kvapil was het na de eerste screening nog allemaal koek en ei, maar is de houding van de protagonisten veranderd nadat ze de wind van voren kregen op het Tsjechische internet en in de media. Taaffe ontkent dit.
De hakken gingen evengoed in het zand. Petra publiceerde een tirade op Facebook waarin ze claimt ‘geacteerd’ te hebben, Ivo blijft bij zijn punt dat ‘Rusland werd gedwongen een speciale militaire operatie te beginnen’. In een podcastoptreden zei Taaffe dat ‘Vladimir Poetin de macht heeft om het Westerse systeem van de aardbodem te vegen.’ Daaraan voegde hij toe: ‘Als ik kan meedoen, zal ik dat doen.’ In het café in Pelhrimov treedt hij terug op zijn schreden en zegt dat hij ‘provoceerde’.
Taaffe heeft het gevoel alsof hij deelnam aan ‘een realityshow met een oorlog als achtergrond’. Hij krijgt daarin bijval van sommige media. Critici beschreven de ongemakkelijke film als oefening in voyeurisme en ‘pervers toerisme’. Het progressieve Deník Alarm noemde het ‘een paternalistische boodschap van de liberale bubbel’. ‘Het is aan de kijker’, zegt Kvapil over de kritiek. Feit blijft dat het een van de meest spraakmakende films van het jaar is. ‘We hebben duidelijk een gevoelige snaar geraakt.’
Wat begon als een bijzonder idee, liep uit op een tragisch tijdsbeeld van de geestelijke loopgravenoorlog in Tsjechië. Kvapils conclusie is somber. Niet zijn protagonisten maar hijzelf ‘moet van gedachten veranderen’: namelijk dat er niets valt te beginnen met landgenoten die in de fabeltjesfuik zitten. ‘Voordat ik de film maakte, ging ik in gesprek met mensen die desinformatie verspreiden. Zonde, je kunt je tijd nuttiger besteden dan discussiëren. Inmiddels volg ik schietlessen. Het is beter om goed voorbereid te zijn.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant