Het tweejaarlijkse kunstfestival belicht deze editie de Spaanse culturele rijkdom. De tentoonstelling Luz y sombra. Goya en het Spaanse realisme brengt de baanbrekende oorlogsvoorstellingen van Francisco de Goya (1746-1828) samen met uitbeeldingen van onrecht van latere generaties.
schrijft voor de Volkskrant over tentoonstellingen, musea, kunst en geschiedenis.
Er is geen ontkomen meer aan, ieder moment kan het afgelopen zijn voor de vastgebonden en geblinddoekte man. Met zijn armen op zijn rug zit hij vast aan een paal, maar met zijn benen staat hij stevig op de grond. Hij buigt zijn hoofd naar voren. Drie geweerlopen wijzen richting zijn kruin, elk moment kan het fatale schot worden gelost.
Deze beulen blijven buiten beeld, maar op de achtergrond van de ets zien we wat er te gebeuren staat. Daar hebben de kogels van een drietal soldaten net iemand geraakt die nu naar beneden zakt. Op de voorgrond ligt een ander al neergestort slachtoffer, zijn lichaam in een verwrongen houding gekronkeld, zijn kapotgeschoten gezicht in een plas bloed.
In de rubriek ‘Kunstwerk van de week’ bespreekt de Volkskrant elke week een kunstwerk dat juist nu om aandacht vraagt.
Het is een intense close-upscène in inkt, gedrukt op een klein stukje papier, niet veel groter dan een standaardformaat foto. Nooit bedoeld voor aan een museumwand, maar in Bozar in Brussel hangt de ets nu toch aan de muur, in de tentoonstelling Luz y sombra. Goya en het Spaanse realisme van Europalia España. Y no hai remedio, heet de ets: ‘En er is geen redmiddel.’
Francisco de Goya (1746-1828) was hofschilder in tumultueuze tijden. In 1808 viel het Napoleontische leger Spanje binnen en bezette het koninkrijk. Zes jaar lang vochten de Spanjaarden een bloedige guerrillastrijd tegen de Fransen. Heimelijk werkte Goya aan een reeks van 82 prenten, bekend onder de naam Desastres de la guerra: ‘oorlogsrampen’.
Vernieuwend aan Goya’s oorlogsvoorstellingen was zijn focus op het slachtoffer. Goya was daarbij niet vies van wat katholieke beeldtaal: de houding van de man op de ets doet denken aan de heilige Sebastiaan, die met zijn armen op de rug was vastgebonden en om zijn christelijke geloof met pijlen werd doorkliefd. De boodschap: ook de geblinddoekte man was een martelaar, maar dan voor een vrij Spanje.
Naast de ets in Bozar hangt een houtsnede op papier. Agustín Ibarrola (1930-2023) maakte het kunstwerk als onderdeel van zijn reeks Paisajes de Euskadi, waarin hij onder meer protesten tegen het regime-Franco in beeld bracht.
Tegen een witte achtergrond steken gestileerde silhouetten af, van een groep mensen en één afgezonderde man. De groep wijst naar hem, zwaait met stokken, lijkt te schreeuwen. Hij staat met zijn rug naar hen toe – wordt hij vooruitgedreven? Zijn armen heeft hij achter zijn rug; waarschijnlijk is hij geboeid. Ondertussen houdt hij zijn kin omhoog.
Dit kunstwerk maakte Ibarrola in 1965, het jaar waarin hij vrijkwam uit de gevangenis waar hij drie jaar had gezeten. Officieel om zijn activiteiten voor de communistische partij, officieus ook om zijn protestkunst.
Terwijl Ibarrola vastzat, ging hij stiekem door met het maken van zulke het regime onwelgevallige kunstwerken. Die werden de gevangenis uit gesmokkeld en geëxposeerd op tentoonstellingen in het buitenland, zoals in 1963 in een galerie in Londen. Op hetzelfde moment was er in de Royal Academy of Arts een Goya-tentoonstelling te zien. Bij die ingang, zo meldde een clandestien Spaans radiostation, deelden Labour-politici folders uit van de Ibarrola-expositie. Dáár vond je ‘de geest van Goya’, zeiden ze.
Goya was inmiddels uitgegroeid tot een icoon wiens antioorlogskunst kon worden aangehaald door iedereen die zich tegen een agressor verzette. En dat gebeurt nog steeds. Niet voor niets was er vorig jaar nog een tentoonstelling over Goya’s Desastres te zien in Vilnius, met etsen uit het Khanenko Museum in Kyiv. Een duidelijke boodschap uit Oekraïne.
Wie? Francisco de Goya (1746-1828)
Wat? Y no hai remedio (1810), uit reeks Los desastres de la guerra
Waar? Tentoonstelling Luz y sombra. Goya en het Spaanse realisme, t/m 11/1 in Bozar, Brussel
Waarom? In het kader van Europalia España, een kunstfestival over Spanje, worden er in heel België meer dan honderd evenementen georganiseerd.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant