Geschiedenis Tijdens de Tachtigjarige Oorlog hielden de opstandelingen in de Lage Landen verrassend goed stand tegen de machtige Spaanse koning. Dat vond men elders in Europa tot in de hoogste regionen interessant.
Gravure van de onthoofding van Van Egmond en Horne op de Grote Markt in Brussel in 1568, vaak beschouwd als het startsein van de Tachtigjarige oorlog.
Raymond Fagel & Yolanda Rodríguez Pérez (red.): De Tachtigjarige Oorlog in Europese ogen. De internationale geschiedenis van een nationaal verhaal. Boom, 320 blz. € 29,90
Had Amsterdam in 1610 al zijn eerste moskee? Het lijkt erop. Al zal het weinig meer dan een gebedsruimte in een woonhuis geweest zijn. In dit jaar kreeg de Republiek een kleine stroom islamitische asielzoekers te verwerken, nadat de Spaanse koning Filips III een totale uitdrijving uit zijn land van alle moriscos (tot het christendom bekeerde Spaanse mohammedanen) op touw had gezet. Na een kort verblijf in Amsterdam reisden de meeste moriscos door naar Istanbul en Tunis.
Het was ook in deze jaren dat Marokko en het Osmaanse Rijk als eerste landen overgingen tot de officiële erkenning van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden, als soevereine staat. Het conflict tussen Nederlandse opstandelingen en het in Spanje zetelende landsheerlijke bewind sleepte zich toen al bijna een halve eeuw voort, had in alle Nederlandse gewesten honderden slachtoffers gemaakt. Maar het had ook elders de gemoederen flink in beweging gebracht.
In De Tachtigjarige Oorlog in Europese ogen laten veertien historici overtuigend zien dat de gebeurtenissen in de Nederlanden in heel Europa nauwlettend werden gevolgd. Dat een stel rebellen het wereldrijk Spanje, en daarmee het in Europa zo dominante Habsburgse huis, durfde uit te dagen en zelfs aan het wankelen wist te brengen, riep niet alleen nieuwsgierigheid en leedvermaak wakker. Het leidde ook tot verontwaardiging en angst. Of tot dadendrang; uit heel Europa trokken jonge mannen naar de Nederlandse slagvelden, op zoek naar krijgsmansroem, een goede soldij, en soms ook een paar regels in de geschiedenisboekjes.
Bij welke partij ze dienst namen, lag niet op voorhand vast. Een enkeling streed uit idealisme of patriottisme, maar de meesten deden dat om er geld mee te verdienen en wat van de wereld te zien en avonturen te beleven. Te midden van al dat buitenlandse soldatenvolk waren Spanjaarden ongetwijfeld het talrijkst: in tachtig jaar oorlog streden alleen al zo’n 125.000 Spaanse infanteristen in de Nederlanden. Daarnaast werd het Spaanse leger bevolkt door Italianen, Nederlanders, Duitsers, Zwitsers, Bohemers, Polen, Denen, Engelsen en een enkele Schot. Voor het leger van de opstandelingen kun je makkelijk een rijtje met dezelfde nationaliteiten opstellen; er liep zelfs een enkele Spanjaard in rond, zoals Alonso de Venegas, die zich vanwege zijn Afrikaanse afkomst in het Spaanse leger gediscrimineerd voelde en overliep naar het kamp van Willem van Oranje.
In een vogelvlucht van Polen (door Paul Hulseboom) tot Portugal (Miguel Dantaz da Cruz), en van Schotland (Jack Abernethy) tot het Osmaanse Rijk (Merlijn Olnon) ontrafelen de auteurs per land het berichtenverkeer met de Nederlanden, en proberen ze te achterhalen hoe dit nieuws vervormd en verwerkt werd. Het beeld is zelden heel homogeen. Zelfs in contreien die onder direct Habsburgs bewind vielen, zoals Bohemen, zijn tot in de hoogste kringen sympathisanten voor de opstandelingen te vinden. Sterker nog, overal waar de macht of de dreiging van Habsburg werd gevoeld, en dat was eigenlijk overal in Europa, zelfs in Frankrijk, werd angstvallig gekeken naar het verloop van de strijd, waarin de rebellen niet alleen opvallend goed stand hielden, maar waaruit ook een nieuw staatje begon op te rijzen, de Nederlandse Republiek, die met zijn snel groeiende handelsvloot Spanje ook buiten de grenzen van de Lage Landen begon te bevechten. Als die paar miljoen Nederlanders al in staat zijn om het het Habsburg moeilijk te maken, dan zou dat in Duitsland, Bohemen, Portugal en Italië ook moeten kunnen.
En zo maakte op veel plaatsen in Europa het aanvankelijke onbegrip over die hardnekkige Nederlandse rebellie steeds meer plaats voor bewondering, al dan niet verholen. Het onbegrip was er vooral toen in 1568 de graven Lamoraal van Egmond en Filips van Horne, kort daarvoor nog trouwe steunpilaren van het Spaanse bewind, wegens majesteitsschennis en landverraad ter dood worden gebracht. Vooral Lamoraal van Egmond, die Habsburg grote diensten had bewezen door omstreeks 1557 in twee veldslagen het grote Frankrijk op de knieën te brengen, genoot Europese heldenstatus. Het afgrijzen gonsde door heel Europa: wat gebeurt daar toch in die welvarende Nederlanden? De terechtstelling van Egmond en Horne keert, bijna als een running gag, in zo goed als iedere bijdrage terug.
De bundel stelt ons beeld van die zo ingewikkelde Tachtigjarige Oorlog nog weer eens grondig bij. De kwaliteit van de bijdragen is, zoals zo vaak in thematische bundels, nogal ongelijk. Het openingsartikel over Frankrijk (door Rosanne Baars) bevat nogal wat wilde stellingen, waarvoor het bewijs achterwege blijft. Bijvoorbeeld dat in Frankrijk Willem van Oranjes broer Lodewijk van Nassau in Frankijk lange tijd ‘veel bekender’ was dan Willem zelf. Hoe weeg je zoiets? Dat Lodewijk én Willem een groot aandeel hadden in de aanloop naar de Bartholomeusnacht in 1572 blijft dan weer geheel onbesproken.
Maar daar staan veel mooie artikelen tegenover, zoals dat van Lisa Kattenberg over de Schotse dubbelspion William Sempill, die in zijn lange leven een haarscherp waarnemer bleek van de schuivende Europese verhoudingen. Voorbeeldig is de beschouwing van Nina Lamal over Italië. Heel soepel laat ze zien hoe Italianen de gebeurtenissen in de Lage Landen op de voet volgden. Het laatste nieuws werd vaak op marktpleinen voorgelezen. Ze ontwikkelden gaandeweg ook steeds meer sympathie voor de opstandelingen. In 1618 koos de Republiek Venetië, na enkele erg slecht ervaringen met Spanje, zelfs openlijk partij voor de Nederlandse Republiek.
Hoe een lokaal conflict over grote afstanden de humeuren en temperamenten kan opjagen. Net als in onze tijd betrokken veel Europeanen het nieuws van elders uiteindelijk op zichzelf.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC