Sarah Bracke | socioloog Het begrip ‘omvolking’ maakte opmars onder het nazi-regime. Hoogleraar sociologie Sarah Bracke maakt zich zorgen over de normalisering ervan.
Sarah Bracke.
De Amerikaanse jurist Madison Grant (1865-1937) was een veelzijdig man. Niet alleen kluste de New Yorker bij als antropoloog en zoöloog, hij ontpopte zich ook als volleerd racist en eugeneticus. In The Passing of the Great Race (1916) bekreunde hij zich over de teloorgang van het superieure ‘Noordische ras’ (Germaans, Angelsaksisch en Scandinavisch) door immigratie en vermenging. Het boek, een favoriet van de beginnende Duitse politicus Adolf Hitler, geldt als een bron van wat nu ‘omvolkingstheorie’ wordt genoemd: het idee dat westerse samenlevingen planmatig worden opgeofferd aan niet-witte immigranten. Anno 2025 ook te horen in de Tweede Kamer.
Grant en een reeks intellectuele erfgenamen komen aan bod in een meerjarig NWO-onderzoeksproject dat dezer dagen zijn beslag krijgt in een boek (The Politics of Replacement) en uitgebreide rapportage. Hoogleraar sociologie Sarah Bracke van de Universiteit van Amsterdam en vijf andere onderzoekers onderzochten „de problematisering van moslims in Europa”. Dat is niet het zoveelste empirische onderzoek naar discriminatie, maar een analyse van sleutelbegrippen en frames. Met de omvolkingstheorie als „centrale fantasie” van een groeiende radicaal-rechtse beweging in Europa.
Bracke maakt zich zorgen over de „normalisering” van dat idioom. Het „staat gewoon in het woordenboek”, zei Forum-leider Lidewij de Vos onlangs. Ja, zegt Bracke in een gesprek over het onderzoek. „Maar het werd voor het eerst opgenomen in het Duden woordenboek in 1941, toen de term opmars maakte onder het nazi-regime, en de Van Dale bevestigt die historische relatie met het nazisme in de eerste betekenis van het woord.” In de huidige betekenis is het een complot: islamitische migranten willen Europa heroveren met culturele én demografische middelen, een hoog kindertal. Heersende elites zouden dat faciliteren, in ruil voor stemmen en olie-inkomsten.
„We baseren ons op stapels empirisch onderzoek waaruit blijkt dat in Europa discriminatie en stigmatisering van moslims een hardnekkig verschijnsel is en zelfs een stijgende lijn vertoont. We beseffen dat dezelfde term wordt gebruikt door groepen die moslims willen problematiseren, maar daarom juist wilden wij die nu grondig onderzoeken en verhelderen. Dit ‘vraagstuk’ past in een historische reeks waarbij het telkens gaat om de kwestie of bepaalde groepen kunnen worden geïntegreerd in de natiestaat. De kern is telkens dat een groep wordt neergezet als wezenlijk andere mensen, een vreemd lichaam dat niet in de samenleving kan worden opgenomen en zo ontmenselijkt wordt.”
„Natuurlijk zijn er reële problemen, overal in de samenleving. Maar ze worden nu voorgesteld als speciaal voor één groep. Maatschappelijke problemen als femicide toeschrijven aan de ‘essentie’ of cultuur van een groep heeft geen empirische grond en staat elke oplossing in de weg. Ja, er is een probleem met patriarchale opvattingen binnen de moslimgemeenschap, maar net zo goed in de rest van Nederland. Uiterst rechtse groepen en politici gebruiken die problemen om de angst voor moslims aan te wakkeren.”
„Zeker, de moord op Theo van Gogh heeft grote impact gehad. Maar de manier waarop we die terreurdaad interpreteerden was er al, de kaders voor een culturele verklaring die alle moslims verdacht maakte lagen klaar. Die waren al in de jaren negentig geïntroduceerd door politici die de islam afschilderden als de grootste bedreiging voor het Westen sinds de Koude Oorlog. Pim Fortuyn had het al in 1997 over de ‘islamisering’ van de samenleving.”
„Je ziet dat idee al jaren overal opduiken bij uiterst rechts. Ook steeds meer in memes op internet. Vaak wordt er dan verwezen naar een ‘citaat’ van de Algerijnse president Boumédiène. Hij zou in 1974 in een toespraak bij de VN hebben gezegd dat moslims het Westen ‘via de baarmoeder’ zullen veroveren. Wij hebben geen enkele brontekst van hem kunnen vinden waar dat zo in staat. Maar het ‘citaat’ blijft opduiken. Het doet denken aan de Protocollen van de wijzen van Sion, een antisemitische fabricatie over een Joodse overname van het witte, christelijke Westen.”
„Die pogingen zijn er, dat is een feit. Je ziet het bij Thierry Baudet en in de manosphere van influencers als Andrew Tate, die een patriarchale versie van mannelijkheid propageren. Ze hopen daarmee aan te sluiten bij een conservatief deel van de moslimgemeenschap die het Westen ziet als decadent en ‘onmannelijk’. Maar wij hebben niet de indruk dat er van die pogingen veel terechtkomt. Het is in elk geval niet waar de dynamiek is.”
„Ik zou het eerlijk niet weten, het is spannend. Het uiterst rechtse blok in de Tweede Kamer is bij deze verkiezingen zeker niet verminderd, integendeel. Gelukkig staan sommige partijen nu wel op tegen de omvolkingsideologie, maar andere proberen die te normaliseren. Martin Bosma, ideoloog van de PVV, was een van de eersten. Ik vond het schokkend hoe weinig protest er klonk toen hij Kamervoorzitter werd. Je moet je blijven verzetten. Met het normaliseren van zulk denken gooi je de democratische rechtsstaat weg. Ik ben niet bereid om die weg te gooien.”
En/Gendering Europe’s ‘Muslim Question’ wordt donderdag 13 november gepresenteerd in Felix Meritis, Amsterdam. Inlichtingen: aissr.uva.nl/events
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC