Femicide De Mexicaanse regering zegt geweld tegen vrouwen keihard aan te pakken, maar activisten betwijfelen de effectiviteit van het beleid. „Tien jaar geleden had ik me niet kunnen voorstellen dat we vandaag de dag slechter af zouden zijn.”
De Glorieta de las mujeres que luchan (Rotonde van strijdende vrouwen) in het centrum van Mexico-Stad is omgeven door muren met de namen van slachtoffers van femicide.
Het is zoals iedere dag proppen in de gangen van de metro in Mexico-Stad. Vanaf metrostation Bellas Artes, in het historische hart van de metropool, stromen duizenden mensen tegen het einde van de middag de trappen af richting de ondergrondse. Sommige passagiers bewegen zich naar het achterste deel van het perron. Dat is „Exclusief voor vrouwen en kinderen”, staat op een groot paars bord in witte letters. Ook hier is het dringen. Maar in de wagons die achter dit bord stoppen, hoeven vrouwen en kinderen zich geen zorgen te maken over vervelende mannen die van de drukte gebruikmaken om te intimideren en lastig te vallen.
Al sinds 1970, een jaar na de opening, kent het metronetwerk in Mexico-Stad wagons exclusief voor vrouwen en kinderen onder twaalf jaar. Sinds 2002 moeten alle metro’s in de Mexicaanse hoofdstad voor een derde uit wagons bestaan waar mannen niet welkom zijn. Het effect van deze maatregel, die door de Mexicaanse autoriteiten als exemplarisch en zelfs revolutionair wordt bestempeld, is echter mager.
Uit onderzoek uit 2021 van het Autonoom Technologisch Instituut van Mexico (ITAM) blijkt dat Mexico voor vrouwen het onveiligste metronetwerk van Latijns-Amerika heeft. Tussen de 80 en 90 procent van de vrouwen die regelmatig met de metro reizen, zijn slachtoffer geweest van seksuele intimidatie.
Passagiers in het voor vrouwen en kinderen gereserveerde deel van de metro in Mexico-Stad.
Uit een onderzoek uit 2021 van de Universiteit van Chicago bleek dat intimidatie van vrouwen door de speciale wagons met slechts 3 procent was gedaald. Mannen wagen zich op bepaalde uren alsnog in de deze wagons of vergrijpen zich aan vrouwen op plekken waar geen scheiding geldt. Vooral tijdens de spits, als iedereen tegen elkaar gedrukt staat.
De exclusieve metrowagons zijn niet de enige maatregel in Mexico-Stad om vrouwen meer bescherming te bieden. In veel parken en pleinen zijn zogeheten puntos violetas (paarse plekken) ingericht. Daar kunnen vrouwen die zich onveilig voelen informatie en ondersteuning krijgen; er is ook een gelijknamige app.
Het is onderdeel van een beleid dat een vlucht nam onder de huidige president Claudia Sheinbaum, toen ze nog burgemeester van Mexico-Stad was, als eerste vrouw. Sheinbaum benoemde destijds een speciale wethouder voor vrouwenzaken. Toen ze vorig jaar werd gekozen als eerste vrouwelijke president van Mexico werd een ministerie voor vrouwenzaken opgericht. Triomfantelijk werd aangekondigd dat kinderopvang toegankelijker zou worden en oudere vrouwen speciale toelagen zouden krijgen. „De tijd van de vrouwen is gekomen”, is een slogan van Sheinbaum.
Sinds president Sheinbaum vorige week zelf slachtoffer werd van aanranding, staat de (on)veiligheid van Mexicaanse vrouwen opnieuw vol in de schijnwerpers. De president werd midden op straat in Mexico-Stad van achter benaderd door een onbekende man, die haar in de nek kuste en bij de borsten pakte. De belager werd later opgepakt en Sheinbaum heeft gezegd aangifte te zullen doen. „Hier trek ik een lijn”, zei ze op een persconferentie. „Niet als president, maar als vrouw.”
Volgens Maria de la Luz Estrada, een van de meest prominente vrouwenrechtenactivisten van Mexico, komt er in de praktijk weinig terecht van de grote woorden van de regering. „Tien jaar geleden had ik me niet kunnen voorstellen dat we vandaag de dag erger af zouden zijn. Ondanks alle beloften is het geweld tegen vrouwen toegenomen. De regering zegt dat er sprake is van een daling. Maar dat komt omdat veel vrouwen verdwijnen en nooit gevonden worden, en hun verdwijning dus niet wordt geregistreerd als femicide”, zegt De la Luz Estrada.
Een Punto Violeta bij en het kantoor van een politie-eenheid die gericht is op gendergerelateerd geweld (foto 2). De ‘Paarse punten’ op straat markeren de plekken waar vrouwen die zich onveilig voelen in de buurt informatie en ondersteuning kunnen krijgen.
Autoriteiten nemen de meeste aangiftes van vermissing niet serieus, zegt ze. „Als arme families naar het politiebureau gaan omdat hun dochter is verdwenen, is de reactie vrijwel altijd hetzelfde”. De la Luz Estrada imiteert een agent met een zware stem. „‘Mevrouw, uw dochter heeft vast ruzie met haar vriendje. Ze komt wel weer terug’. Om vervolgens dood gevonden te worden in een greppel. Als de familie al het geluk heeft het lichaam terug te vinden”.
Mede dankzij haar werk als voorvechter van vrouwenrechten van De la Luz Estrada werd femicide in het wetboek van strafrecht apart opgenomen als misdaad. De activiste noemt het vooruitgang. Maar van echte vooruitgang kan niet gesproken worden in een systeem waar de machoman nog altijd verheerlijkt wordt, zegt ze.
„Er is niet eens het minimale beleid om huiselijk geweld aan te pakken. Er zijn geen databases, om in te zoomen op bijvoorbeeld de gevaarlijkste gemeenten. Omdat autoriteiten geen prioriteit aan vrouwen geven. Onlangs zei de gouverneur van de staat Puebla: femicide is afgenomen, maar ik roep vrouwen alsnog op om hun partners verstandig te kiezen. Hoe durf je?!”
De statistieken bevestigen de woorden van De la Luz Estrada, dat er amper een daling is van geweld tegen vrouwen. Zeven op de tien vrouwen boven de vijftien jaar zeggen volgens mensenrechtenorganisaties een bepaalde vorm van geweld te hebben meegemaakt, in bijna veertig procent van de gevallen door toedoen van hun partner. De helft van deze vrouwen gaf aan seksueel geweld te hebben ervaren.
Op het gebied van femicide gaat het niet veel beter in Mexico, dat al jarenlang bekendstaat als een van de meest dodelijke landen voor vrouwen ter wereld. Iedere dag worden naar schatting zo’n tien vrouwen vermoord in het land, al worden lang niet al deze moorden opgenomen in de officiële statistieken als femicide. Als een vrouw verdwijnt en haar lichaam niet wordt teruggevonden, wordt geen notitie van moord of dood gemaakt door de autoriteiten.
Het aantal moorden in Mexico is in het eerste jaar van presidenta Sheinbaum afgenomen. Het aantal verdwijningen is echter met 16 procent toegenomen, vergeleken met het laatste jaar van haar voorganger. Iedere dag verdwijnen gemiddeld veertig Mexicanen. In meerdere staten is met name het aantal verdwijningen van vrouwen explosief gestegen.
Ingrid Gómez Saracibar is de eerste staatssecretaris voor het ‘Recht op een leven zonder geweld’, zoals haar volledige titel luidt, in het pas opgerichte ministerie voor Vrouwenzaken. „Onze strategie komt neer op drie onderdelen: preventie, het vormen van institutioneel beleid, en betere toegang tot justitie”, zegt ze. De vraag is wat sinds het aantreden van de eerste vrouwelijke president van Mexico concreet is veranderd voor vrouwen, met name de slachtoffers van geweld.
Volgens Saracibar is er een „multilevel netwerk van zorg- en preventiediensten” opgezet en zijn er in het hele land honderden „vrijheidscentra” waar vrouwen op bescherming kunnen rekenen. „Als vrouwen aangeven voor hun leven te vrezen, komt er een kettingreactie op gang van ambtenaren die zich inzetten voor haar bescherming”, zegt Saracibar. Ze benadrukt dat de aanpak, gericht op het specifieke onderscheid van geweld tegen vrouwen, vruchten afwerpt. Het aantal femicides is volgens haar gedaald.
Een feministische markt in de buurt van het Palacio de Bellas Artes, waar handgemaakte goederen te koop zijn en juridisch advies wordt gegeven.
De feministische markten zijn ook een uiting van protest tegen het geweld tegen vrouwen.
Of de incidentie van femicide werkelijk is afgenomen, wordt door experts betwijfeld. Zoals genoemd tellen verdwenen vrouwen niet mee in de moordcijfers, en het aantal verdwijningen is juist toegenomen. Concrete cijfers over opgepakte daders of over vrouwen die bijstand hebben gekregen zijn er niet. Onder de huidige regering zijn meerdere onafhankelijke toezichthouders die inzicht kunnen geven in deze data opgedoekt.
Wat lijkt te ontbreken in de strategie van het ministerie is aandacht voor de rol van de man. Waarom moeten vrouwen exclusieve metrowagons hebben, als de mannen het probleem zijn? Volgens Saracibar wordt er gewerkt aan een educatieproject, waarbij jonge kinderen leren over gelijke rechten.
Jong beginnen, is het devies van meerdere experts, als het gaat om het doorbreken van het eeuwenoude machosysteem dat Mexico nog altijd tot op de hoogste niveaus beheerst. Recente incidenten, zoals een steekpartij op de prestigieuze Nationale Autonome Universiteit van Mexico (UNAM), benadrukken die urgentie.
Een 19-jarige jongen stak een 16-jarig meisje op wie hij verliefd was dood. Online rekende deze jongen zich tot de incel, een misogyne subcultuur van mannen die moeilijk contact krijgen met vrouwen en soms overgaan tot geweld. Voor de autoriteiten toonde die steekpartij aan dat geweld tegen vrouwen er een dimensie bij krijgt door internet en sociale media.
Volgens nabestaande Sonia López maakt de vorm van vrouwengeweld niet uit. De basis ligt bij het justitieel systeem van Mexico. Want in een land waar minder dan 1 procent van de misdaden wordt opgelost en naar schatting 94 procent van de misdaden helemaal niet wordt aangegeven, is herstel van het vertrouwen in het recht het begin. López kan het weten. Ze is – of was – tante van de 7-jarige Fátima, wier dood Mexico schokte.
Sonia López met een medaillon van haar zevenjarige nicht Fátima, die vermoord werd in 2020.
In 2020 werd het meisje, afkomstig uit de wijk Xochimilco in Mexico-Stad, als vermist opgegeven. Vier dagen later werd ze dood gevonden, met op haar lichaam sporen van seksueel geweld en zelfs marteling. „Vanaf het begin hebben we bij autoriteiten alarm geslagen. We gaven aan dat er sprake was van seksueel geweld door haar ouders. Ze deden niets. Nadat we haar als vermist doorgaven, begonnen ze pas na 72 uur te zoeken”, zegt López. „Juist omdat alles erop duidde dat onze Fátima slachtoffer was geworden van femicide, leken de autoriteiten weg te kijken. Het interesseerde ze niet.”
Onder felle druk van de goedgeorganiseerde feministische beweging in Mexico kwam er een politiek antwoord: de ‘Wet Fátima’, waarin stond dat ambtenaren extra training moesten krijgen om meldingen van gendergerelateerd geweld beter te herkennen. Hoewel López blij is met de wet, ziet ze ook de tekortkomingen.
„De politie, het OM, ze hebben niet de mankracht of de middelen om deze crisis aan te pakken. Je kan ze wel op cursus sturen, maar dat is niet genoeg. Men kijkt hier weg. Vermiste mensen worden hier gevonden omdat families ze zelf gaan zoeken.” López is stil. Ze slikt een paar keer, veegt de tranen uit haar ogen. „De afgelopen jaren zijn een hel geweest. Het enige wat ik hoop is dat Fátima de ogen blijft openen. Want om dit systeem te veranderen, mag niemand meer wegkijken”.
„Niet één meer” staat er op de grond geschreven in de buurt van het monument voor de vrouwen in Mexico-Stad.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC