Podcast In de spin-off van ‘De Ongelooflijke Podcast’ gaan historicus Beatrice de Graaf en theoloog Stefan Paas op zoek naar de wortels van wat wij westerse beschaving noemen. „De geschiedenis van het christendom wordt soms gepresenteerd als een karikatuur.”
Opnames van 'De Ongelooflijke Geschiedenis'.
Je kunt een duik in de westerse geschiedenis ook bijna letterlijk nemen. Voor de eerste aflevering van de nieuwe EO-podcast De Ongelooflijke Geschiedenis dalen de sprekers af onder de grond, in dit geval onder het Utrechtse Domplein. ,,De vroege Middeleeuwen zijn niet makkelijk te vinden”, grapt hoogleraar missiologie en publieke theologie aan de VU Amsterdam en de Theologische Universiteit Utrecht Stefan Paas (56) terwijl hij moet bukken om zijn hoofd niet te stoten.
Samen met Beatrice de Graaf (49), faculteitshoogleraar geschiedenis van de internationale betrekkingen aan de Universiteit Utrecht, is hij hier afgedaald, om met EO-presentator David Boogerd thema’s als geld, seks, oorlog en natuur historisch te ontleden. De afleveringen zijn opgenomen op bijzondere locaties, zoals het Muiderslot en het Catharijneconvent.
De ambitie van De Ongelooflijke Geschiedenis, een spin-off van de goed beluisterde De Ongelooflijke Podcast, is om de wortels van wat wij onze westerse beschaving noemen te achterhalen. ,,En die blijken heel vaak verweven met het christendom”, benadrukt De Graaf. „Er is vaak een verstrengeling van ideeën die al in de Oudheid voorkomen en dan door vroege christelijke denkers of in de Bijbel een bepaalde kleur krijgen.”
Paas: „De armenzorg, dat het een plicht, een deugd, een verwachting wordt dat voor hen gezorgd wordt. Dat kenden de Romeinen niet zo. In bijna alle vroege christelijke gemeenschappen zie je dat dat niet alleen verkondigd wordt, maar ook geïnstitutionaliseerd in de vorm van ziekenhuizen, weeshuizen.”
De Graaf: „De podcast heeft ook een aflevering over gelijkwaardigheid. Het idee dat mensen de gelijke waarden hebben, dignitas, ook al zijn ze gebrekkig, gehandicapt, hebben ze een andere kleur – dat is eigenlijk een heel raar idee dat je in de niet-christelijke klassieke wereld zo amper ziet. Overigens zien we juist dat bepaalde rechtsextremistische stromingen daar tegenwoordig weer afstand van nemen.”
„We benoemen ook expliciet die duistere kanten door de eeuwen heen. Want het idee van gelijkwaardigheid betekende niet dat het ook tot politiek en maatschappelijk gelijke behandeling leidde voor bijvoorbeeld vrouwen en lhbti-personen. Maar toch. Het bijbelse idee dat alle mensen beeltenis van God dragen, en gelijke waarde, ruimte en liefde moeten ontvangen, was daarna nooit meer van de agenda af te denken. Ze ligt mede ten grondslag aan de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens en wordt ook in het eerste artikel van de Duitse Grondwet gememoreerd.”
Paas: „Dan ontkomen we er niet aan iets te zeggen over de status van homoseksualiteit. Je ziet dat de christelijke wetgeving vanaf de vierde, vijfde en zesde eeuw een emanciperend effect had ten opzichte van vrouwen en slaven, maar een duidelijk negatief effect als het gaat om homoseksuele vormen van seksualiteit. Die werden duidelijk gecriminaliseerd, sterker dan voorheen het geval was en dat duurt zeker tot in de 19de eeuw.”
De Graaf: „En natuurlijk de Spaanse conquistadores die in een kongsi met de paus volkeren dwongen zich te onderwerpen en bekeren, anders werden ze gedood. Dat zijn afschuwelijke verhalen.”
Paas: „Het is natuurlijk altijd een risico om naar het verleden te kijken en te denken: wij doen het beter. We hebben dat proberen te voorkomen en laten zien dat christenen vroeger ondanks al hun prachtige ideeën ook gewoon mensen waren met neigingen die niet altijd even nobel en edel waren. Als we daar vandaag de dag één ding van kunnen leren, is dat wij zelf ook zulke mensen zijn.”
De Graaf: „Je zou zelfs kunnen zeggen dat de manier waarop onze voorouders nadachten over recht, wet, gezag en seksualiteit veel gelaagder was dan wij nu doen. In deze tijd geldt toch sterk het consumentenidee van pakken wat je pakken kunt, je leeft maar één keer. Een middeleeuws of vroegmodern mens zou veel meer hebben gekeken naar wat iets voor de gemeenschap en familie betekende. Dan kun je wel zeggen: het is mooi dat we ons in de jaren zestig van dat juk hebben verlost, maar de vraag is of de mens daarmee in alle opzichten een rijker en wijzer wezen is geworden.”
De Graaf: ,,Het wordt vooral vaak platgeslagen. De geschiedenis van het christendom wordt dan gepresenteerd als een karikatuur, alsof er altijd alleen onderdrukking en knechting is geweest van vrouwen. Of dat het alleen tot oorlog en uitbuiting leidde. Dat was er ook. Maar het is veel gelaagder, en gewoon interessanter dan dat.”
Paas: „Ja, of het onjuiste vooroordeel dat de kerk altijd tegen de wetenschap is geweest. Wij hebben in de podcast juist geprobeerd de complexiteit van de ideeëngeschiedenis te laten zien en die verschillende stemmen te laten horen.”
Paas: „Het is de vorm die het dichtst op het gewone leven zit, een spontaan gesprek tussen geïnteresseerde en geïnformeerde mensen. Je kent misschien wel dat je met een groep vrienden een goed gesprek hebt en denkt: zonde dat dit tussen ons blijft, het was mooi geweest als hier een microfoon boven hing.”
Hij verklaart daaruit ook het succes van De Ongelooflijke Podcast, dat maandelijks honderdduizenden keren beluisterd wordt. „Het is geen christelijke podcast, maar gaat over allerlei thema’s met diverse sprekers. Het zijn lange en goede gesprekken over levensbeschouwelijke thema’s en dat interesseert veel mensen, ook die zich niet als religieus identificeren.”
De Ongelooflijke Geschiedenis is vanaf woensdag 12 november te beluisteren via alle podcastplatforms. Elke week een nieuwe aflevering.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC