Gemeentefinanciën Het ‘ravijnjaar’ waarin gemeenten minder geld van het Rijk krijgen, is opgeschoven. Dat betekent niet dat er geen geldzorgen zijn voor de begroting van 2026, die deze week moet worden ingediend. Zelfs in het rijke Bloemendaal, waar een verplicht onderhoudsplan voor scholen moet komen.
Het lijkt tegenstrijdig: de komende jaren worden miljoenen geïnvesteerd in de renovatie van Bloemendaalse schoolgebouwen, terwijl een aantal scholen moet sluiten én de gemeente fiks moet bezuinigen.
Het is het gevolg van een wetswijziging die op komst is over het onderhoud van scholen, waaraan alle 342 gemeenten vanaf volgend jaar moeten voldoen. Dat zorgt overal voor kopzorgen – of vaker geldzorgen – en bijbehorende ingrijpende keuzes. In Bloemendaal is dat niet anders dan elders. Vóór vrijdag moeten alle gemeenten voor de komende vier jaar een sluitende begroting hebben ingeleverd bij de provincie, die toezicht houdt op de gemeentelijke financiën.
In Bloemendaal stemde de gemeenteraad donderdag nipt in met een bezuiniging van 1,1 miljoen euro in 2026, oplopend naar 3 miljoen in 2028 op een begroting van bijna 82 miljoen. Subsidies aan welzijns-, sport- en culturele verenigingen worden verlaagd, het onderhoud van voet- en fietspaden gaat naar een minimumniveau, het gemeentehuis zal misschien in de toekomst op vrijdag dicht gaan. „Echt verschrikkelijke bezuinigingen”, noemde de PvdA het, „waar de gemeenschap zich nog over zal roeren”.
„Je kunt hoog en laag springen, maar driekwart van de begroting bestaat uit wettelijke taken. Voer het maar uit en doe het maar met het geld dat je van het Rijk krijgt”, zegt wethouder Financiën Rob Scholte (VVD). „Het akelige is dat die taken groeien – nooit kleiner worden – maar dat de financiële middelen niet meebewegen. Slechts een kwart van de begroting is beïnvloedbaar.”
Zo sneuvelde donderdag de Voorleesexpres voor kinderen met een taalachterstand, want die is niet wettelijk verplicht. Dyslexiehulp valt onder jeugdzorg en dat moet de gemeente wel vergoeden.
In zijn werkkamer legt Scholte, samen met wethouder Onderwijs Thessa van der Windt (D66), uit dat de bezuiniging van 1,1 miljoen niets te maken heeft met het zogenoemde ‘ravijnjaar’ waarin gemeenten aanzienlijk minder geld krijgen van het Rijk. Dat dreigde in 2026 zo te zijn, maar lijkt nu 2028 te worden. De landelijke overheid geeft de komende twee jaar incidenteel meer geld voor jeugdzorg, het tekort daar zorgde bij gemeenten voor de meeste problemen.
Het probleem van Bloemendaal heet het IHP, het Integraal Huisvestingsplan. Niet het Rijk, maar gemeenten zijn verantwoordelijk voor de nieuwbouw en uitbreiding van schoolgebouwen, schoolbesturen voor het onderhoud. Samen moeten ze vanaf komend jaar verplicht een langjarig renovatieplan opstellen én uitvoeren. „Daarvoor moeten we nu ruimte maken in de begroting. Ruimte die zijn schaduw tientallen jaren ver vooruitwerpt, we moeten echt langjarig geld vrijmaken”, vertelt Scholte.
Bloemendaalse Schoolvereniging
Het Rijk belooft compensatie voor maximaal 185 uur, de inschatting van het werk dat het opstellen van een IHP een ambtenaar zal kosten. In het Gemeentefonds, waaruit gemeenten worden betaald en waarin geld zit voor onderwijshuisvesting, wordt voor elke gemeente 854.000 euro per jaar extra gestort. „Ik denk dat elke gemeente zal zeggen – terecht – dat het te weinig geld is”, zegt Scholte.
Van der Windt: „Als je een kleine gemeente bent met drie scholen die staan op de plek waar ze staan en daar blijven staan, en je hebt één of geen middelbare school, dan is het natuurlijk makkelijker een IHP op te stellen en uit te voeren. Maar in heel veel gevallen vraag je je als gemeente af: ‘Hoe gaat de bevolking groeien?’ ‘Moet er misschien een school bij of krimpt mijn bevolking en moet er een school af?’ Dat is een complex vraagstuk.”
De scholen moeten bijvoorbeeld ook in 2050 CO₂-arm zijn. Dat staat in het Klimaatakkoord. Van der Windt zegt: „Als je een rijksmonument moet verduurzamen, moet je specialistische kennis hebben. Zelfs bij eenvoudige scholen, een rechttoe-rechtaangebouw uit de jaren zeventig, wordt het complex. Sloop je het gebouw en ga je iets nieuws bouwen? Of behoud je het gebouw en ga je renoveren?”
Bloemendaal heeft vijftien basis- en drie middelbare scholen. „Best veel” op nog geen 24.000 inwoners die in vijf dorpkernen wonen, beaamt Van der Windt. Ze vertelt dat de kapitaalkrachtige bewoners van Vogelenzang, Bennebroek, Aardenhout, Overveen en Bloemendaal sinds begin vorige eeuw „nogal wat” bijzondere scholen stichtten. „Een aantal is rijksmonument, een aantal gemeentelijk monument, een flink aantal hoort tot het beschermd stadsgezicht. Eén school komt uit deze eeuw, eentje uit de jaren tachtig.”
Bloemendaal heeft bovendien een andere „eigenaardigheid”, zegt Van der Windt. „Voor middelbare scholen krijg je betaald per leerling. Voor basisscholen per leerling die uit jouw grondgebied komt. Dat zijn er tweeduizend, maar we hebben best wat fluïde grenzen met Haarlem, Velzen en Heemstede en daardoor gaan hier drieduizend kinderen naar school. Voor die extra duizend moeten wij ook de onderwijshuisvesting regelen, zonder dat we voor hen geld krijgen.”
Dát een IHP verplicht wordt, vinden de meeste gemeenten en schoolbesturen goed. Ook de Bloemendaalse wethouders van Financiën en Onderwijs. Scholte zegt: „Als een school zei: ‘We hebben meer leerlingen dan we kunnen huisvesten’, gaven wij in het verleden een bak geld voor een uitbreiding. Dan werd er ergens op of aan een lokaal gebouwd. Dat was natuurlijk pleisters plakken.” Van der Windt: „Daar kan je best een tijd mee door, zeker met scholen uit een goede bouwperiode zoals de jaren twintig of dertig van de vorige eeuw. Maar die klaslokalen passen niet meer bij de manier van lesgeven anno 2025.”
De investering die nodig is om de Bloemendaalse scholen te renoveren, komt neer op 120 miljoen euro. De „makkelijke, onprettige, maar ja makkelijkere weg is naar de burger toegaan en hen om meer geld vragen. Dat hebben we al eens gedaan”, zegt Scholte. Belastingverhoging wil het college dus liever niet. Bloemendaal heeft al een van de hoogste gemiddelde woonlasten van alle gemeenten (1.631 euro per jaar) doordat de gemiddelde woningwaarde hoog is. De gemiddelde ozb-aanslag is in Nederland 407 euro.
Bos en Duinschool Bloemendaal.
Bornwaterschool Bloemendaal.
De oplossing is volgens het college – en de raad stemde er donderdag mee in – bezuinigen én een aantal schoolgebouwen sluiten. Voor het dorp Bloemendaal moeten drie gebouwen „voldoende zijn om leerlingen allemaal plek te geven”, zegt Van der Windt, na gesprekken met de schoolbesturen. Het dorp heeft er nu vijf.
Welke scholen moeten sluiten, is nog niet bekend. Ook in de andere kernen in de gemeente Bloemendaal zullen scholen dichtgaan. Scholte: „Er waren gemeenteraadsleden die begrijpelijkerwijs wilden dat we aangaven welke scholen dichtgaan. Wij hebben gezegd dat we eerst over het geld moeten praten. Straks is er een onderhoudsplan en geen geld.”
Hij merkt dat de Bloemendaalse raad, mede omdat de gemeente er in vergelijking met andere gemeenten financieel goed voorstaat, nu doordrongen raakt van de ernst dat rijkstaken de begroting kunnen beïnvloeden. „In de beleving was het als volgt: wat de wethouder Financiën voorstelt in de meerjarenbegroting is zogenaamd moeilijk voor komend jaar en over de jaren daarna is hij expres somber. Maar het komt altijd wel goed. Ja, door incidentele meevallers.”
Scholte: „Het Rijk speelt daar een enorme rol bij door die vreselijke circulaires die elke keer weer een verrassing creëren.” In mei (na de Voorjaarsnota) en september (na de Miljoenennota) komt het kabinet met financiële wijzigingen, gebaseerd op beleidsbeslissingen die het tot dan toe heeft genomen. Daardoor kan de begroting van gemeenten – die van januari tot december loopt – tussentijds veranderen.
Josephschool Bloemendaal.
Dat zorgt voor financiële verrassingen. Scholte zegt: „Meestal is de verrassing voor de korte termijn. En meestal probeert de minister onder politieke druk de korte termijn mooier te maken en een probleem de toekomst in te schuiven. Zo krijgen we een schuivend ravijnjaar.”
Hij heeft niet het idee dat kabinet en Tweede Kamer echt doordrongen zijn van de geldproblematiek op gemeentelijk niveau. „Het weten is een cognitief ding, dat is niet hetzelfde als het voelen. Ik denk dat Den Haag het weet, maar niet voelt.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC