Dat de Russische oorlog tegen Oekraïne in een ‘patstelling’ is beland, is een misleidend en gevaarlijk beeld. Oekraïne blijft overeind dankzij enorme inspanningen, maar de Europeanen lijken niet te beseffen hoe cruciaal hun rol is geworden.
is politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
Terwijl de vierde oorlogswinter nadert voor Oekraïne sinds het begin van de grote Russische invasie, lijken alle partijen ingegraven in hun vanaf het begin van de oorlog ingenomen posities. Poetin wil doorvechten, Oekraïne heeft geen keus dan zichzelf te blijven verdedigen en krijgt net genoeg steun om stand te houden, maar nooit genoeg om Poetin naar de onderhandelingstafel te dwingen.
Deze schijnbare patstelling verhindert het zicht op de rauwe dynamiek van de oorlog – ook die langs de frontlinie, waarvoor steeds minder aandacht is. Langs welke scenario’s kan de oorlog zich in de toekomst ontwikkelen, nu die deze winter, zoals de gelouterde oorlogsjournalist Yaroslav Trofimov signaleerde, al langer zal duren dan de oorlog tussen de Sovjet-Unie en nazi-Duitsland?
Trofimovs inschatting is dat met Ruslands afwijzing van een wapenstilstand en een mislukte vredestop ‘het grimmige vooruitzicht’ daagt ‘van een oorlog die nog jaren doorraast, terwijl de aard van het conflict zelf verandert’. Grimmig vooral voor de Oekraïners natuurlijk, die de klappen opvangen van Poetins veroveringsdrift – en de doden begraven en opnieuw een onzekere winter tegemoet gaan.
Of dat zal gebeuren is afhankelijk van veel factoren, waaronder de opstelling van de VS, Europese landen en China – maar Vladimir Poetin doet er alles aan zijn gehoor ervan te overtuigen dat de tijd in zijn voordeel werkt. En volgens Amerikaanse inlichtingendiensten gelooft hij er zelf ook diep in: het Russische overwicht in aantallen (in mensen, materieel en financiële middelen) zal uiteindelijk de doorslag geven.
Net zoals in die eerste week van de grootschalige Russische invasie rust de taak om deze uitkomst te voorkomen op de schouders van de Oekraïners, die het afgelopen jaar hebben gemerkt hoe snel westerse steun kan afkalven door politieke ontwikkelingen buiten hun invloed (in dit geval: Amerikaanse presidentsverkiezingen).
Los van die onzekere westerse steun kunnen in elk geval twee factoren worden aangewezen die het Oekraïne steeds moeilijker maken de strijd voort te zetten: gebrek aan manschappen en gebrek aan geld. Met het aflopen van Amerikaanse financiële steun en het opdrogen van mogelijkheden internationaal te lenen, zal Europa de torenhoge financiële rekening van de oorlog op zich moeten nemen. The Economist becijfert die op circa 390 miljard dollar voor vier jaar.
Het liberale Britse tijdschrift noemt dit ‘Europa’s kans’ en bepleit dat de Europeanen dit moeten doen – deels door bevroren Russische tegoeden in te zetten, en door gezamenlijk te lenen (eurobonds). Maar of de Europeanen die stap kunnen en willen zetten blijft onzeker.
Een andere factor is de reden dat Oekraïne nog steeds bestaat, in weerwil van Amerikaanse, Russische én Europese verwachtingen aan het begin van Poetins grote invasie: de Oekraïense wil om verzet te bieden, de wil om te vechten. Terwijl Donald Trumps ‘vredesinitiatief’ dit jaar veel media-aandacht kreeg, verslapte in Europa de aandacht voor de dagelijkse realiteit van de grote oorlog naast de deur.
De (voor ons) ‘comfortabele’ aanname lijkt te zijn dat er nu sprake is van een uitputtingsoorlog waarin beide zijden elkaar (met externe hulp) in evenwicht houden.
Ten onrechte. Oorlog blijft in essentie een menselijke strijd waarin de wil om te vechten cruciaal is. In Rusland is deze vanaf het begin laag, maar dat speelt ondanks de gigantische verliezen geen rol zolang genoeg arme mensen uit verre regio’s gerekruteerd kunnen worden met grote sommen geld, en zolang het economische ongemak voor de middenklasse in Moskou en Sint Petersburg te dragen is.
In Oekraïne is de wil om te vechten vanaf het begin van de oorlog groot: het gaat immers om overleven. Ook na vier jaar overheerst dit besef van een existentiële strijd. Maar de sfeer is anders. De oorlog is ook voor Oekraïners een bloedbad. Optimisme over westerse ‘partners’ is weggeëbd. Niet alleen Russische, ook genoeg Oekraïense commandanten bedienen zich nog van een starre ‘sovjetmentaliteit’ die hun soldaten parten kan spelen.
Dit jaar heeft Oekraïne desondanks met veel vernuft opnieuw de Russen langs de enorme frontlinie tegengehouden, en mondjesmaat terrein opgegeven in ruil voor enorme Russische verliezen. Een grote prestatie, met relatief steeds minder militairen tegenover ‘bijlerende’ Russische aanvallers met hun numerieke overwicht en verwoestende ‘glijbommen’.
Het rekruteren van soldaten wordt steeds moeilijker, terwijl de onvrede in Oekraïne stijgt over de aanhoudende corruptie en de vaak gewelddadige wijze waarop mannen van straat worden geplukt om de tekorten aan te vullen. Daarop is, ook met nieuwe, vriendelijker methodes nog geen antwoord gevonden. Sinds de reisrestricties voor mannen tussen 18 en 22 onlangs zijn verzacht, zijn er berichten dat honderdduizend jonge mannen het land hebben verlaten.
De gedachte van een patstelling is dus misleidend. Het overeind blijven van Oekraïne vergt elke dag, elk uur, elke minuut enorm pijnlijke inspanningen. Hoewel de verantwoordelijkheid voor de externe hulp nu overduidelijk op Europa rust, lijkt de urgentie ervan nog onvoldoende door te dringen. Beseft Europa zijn eigen cruciale rol wel?
De aanname dat Oekraïne het met het huidige hulpniveau wel zal redden, is politiek aanlokkelijk, maar zeer risicovol – met potentieel grote gevolgen voor het verdere verloop van de oorlog. Zeker zolang de externe druk op de Russische economie halfslachtig blijft.
Het zijn weer de Oekraïners die zichzelf redden, met een snel gegroeide militaire industrie die de langeafstandswapens bouwt die westerse partners niet wilden en durfden geven, en waarmee ze de Russische economie echt raken.
Maar zolang het Westen de druk op Rusland niet voldoende opvoert (op en buiten het slagveld) en zolang Poetins regime niet instort (dat kan, maar wanneer?) hebben de Oekraïners geen garantie op een einde aan de agressie, terwijl het einde van een onafhankelijk Oekraïne nog altijd mogelijk blijft.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant