Verkenning
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Verkiezingen zijn, als ze correct verlopen, een feest voor de democratie. Een kabinetsformatie voelt meer als het opruimen van de feestzaal na afloop. Slingers en glasscherven liggen op de grond, de mooie woorden van de vorige avond hebben, zodra de tl-verlichting aangaat, hun betekenis verloren. En de gasten kijken elkaar aan en denken: wat heb ik gisteren allemaal gezegd?
Met dit gevoel is deze week de kabinetsformatie begonnen. Het moet een snelle formatie worden, was de belofte tijdens de verkiezingen. Maar in werkelijkheid rekent niemand daarop. Voor Kerst zal er zeker geen kabinet op het bordes staan. En bij partijen die een belangrijke rol gaan spelen valt te horen dat het misschien pas écht gaat beginnen na de gemeenteraadsverkiezingen van maart volgend jaar. Pas dan voelen sommige partijleiders de vrijheid om beslissingen te nemen die impopulair kunnen zijn bij hun achterban.
Om bij de basis te beginnen: een formatie hoort bij het Nederlandse staatsbestel. Het mag ingewikkeld zijn en er mag hard onderhandeld worden. Geheimhouding, tactiek, op woorden terugkomen, gemeen zijn, ook dat hoort er allemaal bij. Wel moeten de deelnemers zich aan elementaire spelregels houden. Een van die regels is dat een formatie geen interne partijkwestie is, of maar zeer ten dele, en dat het gaat om een proces in het landsbelang. Partijleiders mogen hun opvattingen of eigen belangen te vuur en te zwaard verdedigen, maar moeten de belangen van de democratie en rechtsstaat altijd zwaarder laten wegen.
Verkenner Wouter Koolmees heeft deze week alle fractievoorzitters in de Tweede Kamer gehoord en de algemene wens is duidelijk: er moet een stabiel meerderheidskabinet komen. D66, de winnaar van de Tweede Kamerverkiezingen, moet daar het initiatief in nemen. Het CDA, dat dertien zetels won en dichtbij D66 staat, doet graag mee. Daarna wordt het ingewikkeld. Ook de VVD is een logische coalitiepartner, maar om een meerderheid te vinden, is meer nodig. Dat zou GroenLinks-PvdA kunnen zijn, of een combinatie over (radicaal-)rechts. Het radicaal-rechtse JA21, dat negen zetels behaalde, zou de coalitie aan 75 zetels helpen. Dat is een problematische route. In de eerste plaats door opvattingen van JA21, bijvoorbeeld over migratie en internationale verdragen, die zich moeizaam verhouden tot de rechtsstaat. Bovendien: er is dan nóg een partij nodig voor een meerderheid. Dat zou BBB, de ChristenUnie of 50Plus kunnen zijn.
Ideaal is die rechtse combinatie niet. En D66-leider Rob Jetten heeft al duidelijk gemaakt dat hij meer ziet in de route over links, met GroenLinks-PvdA. Maar de VVD blokkeert die. VVD-leider Dilan Yesilgöz bouwde haar verkiezingscampagne rondom het idee dat de partij in radicaal-links vaarwater terecht is gekomen en de achterban geradicaliseerd zou zijn. Ze heeft de partij deze week nog uitgesloten als coalitiepartner. Omdat ze ook de radicaal-rechtse PVV heeft uitgesloten, zadelt ze hiermee de formatie met een enorm probleem op: het moet op háár manier – een kabinet met in ieder geval D66, VVD, CDA, JA21 – of er is géén manier.
Je kan redeneren dat Yesilgöz in ieder geval duidelijkheid bracht tijdens de campagne. Te vaak worden lastige vragen over coalitievoorkeuren vermeden, om maar geen kiezers voor het hoofd te stoten. Maar dit is de verkeerde duidelijkheid. Ze maakt de formatie onnodig ingewikkeld. Er zijn zeker grote verschillen tussen de programma’s van beide partijen, maar GroenLinks-PvdA beweegt binnen de bandbreedte van de democratische rechtsstaat.
De samenwerking in het verleden was, los van hoe kiezers het uiteindelijk beoordeelden, altijd goed. Denk aan de twee paarse kabinetten (1994-2002) en het kabinet-Rutte II (2012-2017). Die kabinetten zaten (vrijwel) de rit uit en voerden grote hervormingen door. GroenLinks-PvdA voerde deze keer met Frans Timmermans een keurige, bestuurlijk gerichte, zelfs brave campagne. Zijn opvolger, Jesse Klaver, heeft een verleden van goede samenwerking met de VVD. Het is onnodig deze partij op voorhand uit te sluiten.
Het is bovendien nog maar de vraag hoe lang haar ‘nee’ stand houdt. De ChristenUnie sloot de VVD uit in 2021, om er daarna toch mee te regeren. De VVD zelf wilde in 2023 alleen gedoogsteun geven aan een kabinet met de PVV, om er daarna toch in te stappen. Grote woorden gebruiken zonder die betekenis te geven schaadt het vertrouwen in politiek en democratie. Mogelijk is het campagnetaal, want de gemeenteraadsverkiezingen komen er snel aan. Maar de formatie is te belangrijk om zich te laten gijzelen door één partij met electorale uitdagingen.
Verkenner Wouter Koolmees heeft tot dinsdag om zijn rondes af te maken. Hoewel het vermoedelijk ijdele hoop is, mag de kabinetsformatie niet opnieuw extreem lang duren. Het dubbeldemissionaire kabinet-Schoof, dat nog maar rust op twee partijen, moet zo snel mogelijk vervangen worden door een kabinet met energie en daadkracht. Het is daarom zaak dat de betrokken partijen zich niet laten gijzelen door één partij. In de formatie zou daarom ook ruimte moeten zijn voor andere, niet voor de hand liggende opties: een minderheidskabinet, een juist heel breed kabinet.
In NRC spreken zaterdag zes nog levende leden van het kabinet-Den Uyl (1973-1977) over hún kabinet. Het eerste en enige progressieve kabinet van Nederland lag niet voor de hand, maar was het gevolg van ‘omdenken’ door formateur Jaap Burger. Het vereiste een moed en creativiteit die de formatie van nu ook goed kan gebruiken. Al is het alleen al om te voorkomen dat partijen door blokkades en tactische manoeuvres de formatie nog een keer laten verzanden.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC