Het Concertgebouw schrapte een Chanoeka-concert, omdat de ‘chief cantor’ van het Israëlische leger er zou komen optreden. ‘Je weet dat je hoe dan ook een controverse krijgt.’
is regioverslaggever van de Volkskrant in de provincies Utrecht en Flevoland.
Woensdagavond stonden ze er opeens. Twee mannen van actiegroep Christenen voor Israël, die op de stoep van het Concertgebouw in Amsterdam twee manshoge banners uitrolden. Samen vertelden de banners een onheilspellend verhaal. Het Concertgebouw was vanaf 1941, onder het regime van de nazi’s, ‘voor Joden verboden’ geweest. Was het nu, in 2025, ‘voor Israëlische Joden verboden?’ En straks opnieuw voor alle Joden?
De aanleiding van het tweemansprotest was duidelijk. Het Concertgebouw maakte eerder deze week bekend geen podium te willen bieden aan de Israëlische cantor Shai Abramson. Abramson is een ‘zichtbare vertegenwoordiger’ van het Israëlische leger dat ‘actief betrokken is bij een controversiële oorlog’ in Gaza, aldus de persverklaring. ‘Zijn aanwezigheid staat haaks op de missie van het Concertgebouw om mensen te verbinden met muziek.’
Die annulering leidde tot luide protesten vanuit de Joodse gemeenschap. De Israëlische regering stuurde een brief naar de Amsterdamse burgemeester. En een advocaat sleurde er een foute grootvader bij.
Hoe kon het zo uit de hand lopen? En hoe gaat het verder?
Het conflict draait om een concert ter gelegenheid van Chanoeka, een Joods inwijdingsfeest dat ook bekendstaat als ‘het feest van de lichtjes’. Zo’n concert wordt jaarlijks in Amsterdam georganiseerd, ‘bij voorkeur in het Concertgebouw’, zegt een woordvoerder van Stichting Chanukah Concert.
In maart boekte de stichting de kleine zaal. Het orkest van dirigent Jules van Hessen zou komen, en ook voorzanger Shai Abramson. ‘Hij had al twee keer eerder op onze uitnodiging in het Concertgebouw opgetreden’, zegt de woordvoerder. ‘De laatste keer was in december 2023. Toen was de oorlog in Gaza al losgebarsten.’
Destijds ontstond geen ophef over zijn komst, maar dit jaar was dat anders. Deze zomer kreeg de directie vanuit verschillende hoeken vragen over het optreden van Abramson. ‘Van pro-Palestijnse organisaties, van bezorgde burgers en ook van mensen in de Joodse gemeenschap’, zegt directeur Simon Reinink. Ook personeelsleden uitten hun zorgen.
Dit heeft te maken met de rol die Abramson vervult bij het Israëlische leger, waaraan hij is verbonden als ‘chief cantor’. ‘Een belangrijke en zichtbare ceremoniële functie’, zegt Reinink. ‘Was dit een gewone cantor geweest, een Israëliër, een Jood, dan was het geen enkel probleem geweest.’
Begin september nodigde Reinink het bestuur van Stichting Chanukah Concert uit voor een gesprek. Konden ze niet een andere cantor uitnodigen? De komst van deze man zou alleen maar tot controverse leiden.
‘We waren stomverbaasd’, zegt de woordvoerder van de stichting. ‘Abramson is geen topmilitair die in Gaza aan de knoppen heeft gezeten, geen uithangbord van het leger. Ik zie hem eerder als aalmoezenier: iemand die in het leger geestelijke bijstand verleent.’ Zijn stichting antwoordde dan ook dat ze geen andere cantor zouden zoeken.
Over de rol die Shai Abramson bij de Israel Defense Forces (IDF) vervult, bestaat dus discussie. Wat is er bekend? Uit de eerste regel van het biografietje op zijn eigen website blijkt dat hij tot 2017 als luitenant-kolonel diende. Nadat hij uit dienst was getreden, bleef hij actief voor het Israëlische leger, als chief cantor. Ernaast staat een foto waarop hij staat te zingen in uniform.
Op zijn eigen YouTube-kanaal staat onder meer een video met de titel ‘Prayer for the IDF Soldiers’. Op de opname, gepubliceerd twee weken na de terroristische aanvallen van Hamas, zingt Abramson samen met Israëlische soldaten een lied. In de video zijn beelden te zien van vliegende straaljagers, schietende tanks en soldaten in actie.
De woordvoerder van Stichting Chanukah Concert ziet het probleem niet. ‘Iedereen in Israël is verbonden aan het leger. In die samenleving speelt de verdediging van het land een centrale rol.’ En de oorlogsmisdaden dan, waaraan Israël zich volgens diverse instanties schuldig maakt? ‘Dat is niet bewezen. Israël is er niet door het Internationaal Strafhof voor veroordeeld.’
Reinink ziet dat anders: ‘We hebben zijn mediakanalen bekeken. Hij presenteert zich overal als vertegenwoordiger van het Israëlische leger.’
Na dat eerste gesprek had Reinink nog enkele malen contact met de stichting. Hij herhaalde zijn verzoek de cantor te vervangen. Tevergeefs. Uiteindelijk stuurde de directeur een brief. Shai Abramson is op 14 december niet welkom in het Concertgebouw, schreef hij. Als de stichting niet bereid was hem te vervangen, dan werd het huurcontract beëindigd.
‘Dat kunnen wij doen op basis van de algemene voorwaarden’, zegt Reinink. ‘Als een concert zo controversieel is dat het de belangen van het Concertgebouw schaadt, mogen wij een overeenkomst opzeggen.’ Hij benadrukt dat dit een ontzettend moeilijk besluit was. ‘Je weet dat je hoe dan ook een controverse krijgt.’
‘Het voelde als chantage’, zegt de woordvoerder van de stichting. ‘We waren niet van plan te wijken. Het werd een principekwestie.’
Nieuwe gesprekken leverden niets op. Daarom schrapte het Concertgebouw het Chanoeka-concert begin november definitief uit de agenda. De stichting bereid inmiddels een kortgeding voor, in de hoop op 14 december alsnog in het Concertgebouw terecht te kunnen. ‘Het is ondoenlijk om zes weken voor het concert nog een andere geschikte locatie te vinden waar we welkom zijn’, zegt de woordvoerder.
De annulering kwam bij veel Nederlandse Joden hard aan, blijkt uit gesprekken van de Volkskrant en berichten in de pers en op sociale media. Zeker omdat het niet de eerste keer was dat Joodse evenementen onder een vergrootglas liggen.
Eind oktober, tijdens het Amsterdam Dance Event, zegden drie dj’s op het laatste moment hun show in The Loft af, omdat op die locatie eerder besloten dansfeesten waren georganiseerd waar mensen met Israëlische vlaggen zwaaiden. De locatie besloot daarna geen potentieel politieke evenementen meer te willen huisvesten.
In januari annuleerde de Amsterdamse comedyclub Boom Chicago twee optredens van de Israëlische komiek Yohay Sponder. Er waren bedreigingen binnengekomen, de veiligheid kon niet worden gegarandeerd. Later trad hij alsnog op in Schouwburg Amstelveen.
En in het voorjaar van 2024, een periode dat pro-Palestijnse betogingen geregeld uitliepen op gewelddadige confrontaties tussen demonstranten met tegenstanders en de politie, annuleerde het Concertgebouw vanwege de veiligheid optredens van het wereldberoemde Jerusalem Quartet.
Er waren demonstraties aangekondigd en op sociale media werd opgeroepen het concert te verstoren. Eerder was een optreden in Den Haag twee keer onderbroken door schreeuwende activisten, die beweren dat het kwartet een uithangbord is van de Israëlische regering. Later besloot het Concertgebouw de twee concerten alsnog door te laten gaan.
Tegen die achtergrond kwam de ophefmachine op gang, waarbij – zoals wel vaker bij kwesties over Israël en Gaza – grote woorden niet werden geschuwd. De Telegraaf schreef op maandag 3 november een nieuwsbericht over de kwestie. Daarin kwam ook hoofdredacteur Esther Voet van het Nieuw Israëlietisch Weekblad (NIW) aan het woord, die vertelde dat de Joodse gemeenschap ‘razend’ is, en dat veel Joden ‘geen voet meer over de drempel’ van het Concertgebouw zetten. ‘Alles wat de Joodse gemeenschap een beetje afleiding geeft, moet kapot.’
Dinsdag schreef dezelfde krant een hoofdredactioneel commentaar over de kwestie, met als kop: ‘Het Concertgebouw draagt bij aan antisemitisme en uitsluiting van Joden’.
Weer een dag later deed columnist Leon de Winter er in diezelfde Telegraaf nog een flinke schep bovenop. Hij noteerde dat Joseph Goebbels, rijksminister van Volksvoorlichting en Propaganda in nazi-Duitsland, de directie van het Concertgebouw ‘tevreden een schouderklopje’ zou geven.
Ook de Israëlische regering mengde zich. In een brief aan burgemeester Femke Halsema sprak de Israëlische minister van Diasporazaken en Antisemitismebestrijding Amichai Chikli over ‘een daad van morele lafheid en discriminatie’. Hij verwees daarbij ook naar het feit dat 75 procent van de Nederlandse Joden is vermoord tijdens de Holocaust. ‘En nu wordt Joden weer verteld dat ze onwelkom zijn vanwege hun identiteit, hun kunst en hun verbinding met Israël.’
Halsema antwoordde dat ze geen invloed heeft op beslissingen van het Concertgebouw. De vergelijking met de Jodenvervolging noemde ze ‘meer dan verachtelijk’.
Chikli stelde op zijn beurt op X weer dat hij de brief van Halsema ‘werkelijk afschuwelijk’ vond. Ze had wel de artistieke vrijheid verdedigd van punkrapduo Bob Vylan (dat het publiek in Paradiso onlangs ‘Death, death to the IDF’ liet scanderen), maar niet dat van Abramson.
Het pijnlijkst voor Reinink was een bericht van oud-advocaat Oscar Hammerstein op X. ‘De grootvader van de huidige directeur van het Koninklijk Concertgebouw Simon Reinink was in november 1940 de man die persoonlijk het bevel ondertekende waarmee alle Joodse ambtenaren werden ontslagen’, schreef Hammerstein. ‘Vijfentachtig jaar later herhaalt de geschiedenis zich in huiveringwekkende vorm: opnieuw worden Joden geweerd.’ Hij plaatste er ook een brief bij uit november 1940, met de handtekening van grootvader Reinink.
‘Echt schandelijk dat hij familieleden erbij betrekt’, zegt Reinink desgevraagd. ‘Ik vind dit totaal buiten de orde.’ Na enige twijfel vertelt hij ook waarom dit hem zo raakt. ‘Mijn grootvader heeft als secretaris-generaal op het Departement van Onderwijs, Kunsten en Wetenschappen een bevel getekend om Joodse functionarissen te schorsen, net als alle andere secretarissen-generaal. Daar heeft hij zijn hele leven onwaarschijnlijk veel spijt van gehad. Hij heeft later zijn best gedaan om het weer goed te maken.
Precies daarom wil ik in dit dossier ook niet wegkijken. Het was een dilemma, maar ik hoop dat mensen begrijpen dat we dit gewetensvol hebben proberen op te lossen.’
Luister hieronder naar onze podcast ‘de Volkskrant Elke Dag’. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant