COP30 Tien jaar na ‘Parijs’ begint maandag in Brazilië voor de dertigste keer een klimaattop. Slechts 64 landen dienden zoals gevraagd nieuwe officiële doelen in voor een lagere uitstoot van broeikasgas in 2035. En dan zijn ook nog de VS afwezig. Volgens sommigen kunnen ze geen zand in de raderen strooien. Maar de onzekerheden zijn groot.
Protesten bij eerdere klimaattoppen, boven in Madrid 2019, onder in Bonn 2017.
De Brazilianen willen er een ‘COP of action’ van maken, een VN-klimaattop vol afspraken en initiatieven. Adaptatie, het aanpassen aan de gevolgen van klimaatverandering, staat onder meer hoog op de agenda, net als de overstap op duurzame brandstoffen en verdere discussies over financiering van klimaatmaatregelen voor armere landen.
Anders dan eerdere jaren staat niet één thema centraal op de jaarlijkse Conference of the Parties (COP), de dertigste en tien jaar na ‘Parijs’, die maandag begint.
De top vindt plaats in Amazonestad Belém. De locatie in het tropisch regenwoud is symbolisch. Het zal in Brazilië ook gaan over een nieuw op te richten ‘bossenfonds’: de Tropical Forest Forever Facility (TFFF). Brazilië wil heel graag een grote, multilaterale geldstroom op gang brengen vanuit rijke landen om tropische bossen in ontwikkelingslanden te beschermen.
Maar ondertussen zullen de uitkomsten van deze klimaattop voor een belangrijk deel bepaald worden door zaken die níét op de agenda staan.
Zoals: wat gaat Amerika doen? Ze komen niet, maar zullen ze zich ook afzijdig houden? Hoe zullen andere invloedrijke partijen omgaan met de Amerikaanse afwezigheid?
Een makkelijke editie wordt het niet, zeggen betrokkenen, maar aanwezige landen zullen willen laten zien dat er nog steeds van alles mogelijk is, ook zonder de VS. Er heerst een positieve sfeer rond deze COP, klinkt het, bijna als een mantra. Dat moet ook wel, zonder geloof in de mogelijkheid op een goede afloop is de klimaattop bij voorbaat al mislukt, en daarmee misschien wel het hele multilateraal overleg over klimaat.
Vijf onzekerheden rond de klimaattop in Belém:
Ten overstaan van de Algemene Vergadering van de VN eind september noemde Trump de klimaatcrisis „de grootste oplichterij ooit”. Hij ontsloeg al zijn klimaatonderhandelaars en laat groen beleid niet alleen links liggen, zoals in zijn vorige termijn, maar breekt het actief af.
Minister van Energie Chris Wright zei in september nog wel te overwegen naar de COP te komen, om een „eerlijk gesprek” over klimaatverandering te kunnen voeren, maar afgelopen maandag werd duidelijk dat er toch géén federale delegatie van de VS naar Belém komt. Vanuit een flink aantal staten zijn wel afgevaardigden aanwezig.
Op andere plekken waar Amerikanen meepraten, zoals in de schrijfgroepen van rapporten van het VN-panel IPCC , is duidelijk dat ze zich vooral frustrerend en vertragend opstellen. Betrokkenen zijn er dus niet rouwig om dat er geen regeringsafvaardiging is. Als ze niet aan tafel zitten kunnen ze ook niet zoveel zand in de raderen strooien.
Toch kan ook bij afwezigheid hun negatieve invloed groot zijn. Dat bleek half oktober bij de VN-conferentie over scheepvaart in Londen. Verwacht werd dat daar een uitstootbelasting voor de internationale scheepvaart zou worden afgesproken. Maar na vier dagen onderhandelen werd besloten een besluit erover met een jaar uit te stellen. Trump uitte vanaf de zijlijn flinke dreigementen. Landen die zouden instemmen met de „scam tax” konden rekenen op sancties. Dat had blijkbaar effect.
China is zowel een enorme uitstoter als koning van de hernieuwbare energie. Dat maakt dat de Chinese inbreng zwaar kan wegen, maar tot nu toe stapt het land niet openlijk naar voren om zich als leider op te werpen. Het land diende ook geen officiële klimaatdoelen voor 2035 in bij de VN, maar uitte wel het voornemen om 7 tot 10 procent minder uit te stoten dan op de piek, die ergens tussen nu en 2030 zou worden bereikt.
„Er ligt een grote kans voor China, maar het land is risicomijdend”, zegt Annah Zhu, universitair docent aan de Wageningen Universiteit. Ze doet onderzoek naar de rol van China in het internationale milieubeleid en als NRC met haar spreekt is ze in China, waar ze ook mensen ontmoette die naar de klimaattop gaan. „Dat is ook hoe China’s klimaatdoelen gelezen moeten worden. Men vindt die niet ambitieus, maar China wil liever over doelen heen gaan dan doelen niet halen. Als een democratisch land een doel niet haalt kan het zich achter allerlei omstandigheden verschuilen, dat kan China niet.”
Het regenwoud en Belém aan de Guamá-rivier, een zijrivier van de Amazone. Protest door bewoners Amazonegebied, vorig maand in Brasilia.
De Chinese delegatie reist vol zelfvertrouwen af naar de top, zegt Zhu. „Wat betreft hernieuwbare energie lopen ze steeds verder uit op de rest van de wereld. Maar in het Chinese discours worden eerder woorden als ‘sleutelpartij’ en ‘voortrekker’ gebruikt dan ‘leider’, dat is een subtiel maar belangrijk verschil.”
De verantwoordelijkheden die komen bij het zijn van een leider neemt China liever niet op zich, denkt Zhu. „China houdt voorlopig nog vast aan kolen, ze willen die energiebron achter de hand houden, zeker nu de geopolitiek zo onstabiel is. Dat is lastig te verkopen als je leider wil zijn. Ook impliceert leiderschap een hiërarchie, dat vermijdt China liever.”
Westerse landen denken waarschijnlijk ook te veel in termen van een ‘gat’ dat de VS achterlaten en dat gevuld moet worden. Op z’n China’s kan de dynamiek er weleens heel anders uit gaan zien. „Ze zullen niet een vergelijkbare rol willen spelen”, zegt Zhu. „Ze positioneren zich juist als heel anders dan het historisch gezien vervuilende en koloniale Westen. Als China een steviger positie in zal nemen, zal dat meer vanuit het perspectief van het mondiale zuiden zijn. Met China aan de kant van het Zuiden en een afgezwakt Westen kan de algehele dynamiek flink veranderen. China denkt heel strategisch.”
„Dit jaar had een belangrijk jaar kunnen zijn wat betreft uitstootdoelen, omdat landen hun plannen voor 2035 moesten indienen”, zegt Detlef van Vuuren, klimaatwetenschapper bij het Planbureau voor de Leefomgeving en hoogleraar aan de Universiteit Utrecht. „Maar we zijn niet veel opgeschoten.”
Elke vijf jaar wordt gekeken of de wereld nog op het pad zit richting het doel van het Klimaatakkoord van Parijs (maximaal 2 graden opwarming, beter 1,5). Zo niet, dan worden landen geacht hun doelen aan te scherpen. Maar 64 landen dienden officieel nieuwe doelen in, zij vertegenwoordigen slechts een derde van de wereldwijde uitstoot.
Alle plannen, de concrete en de ‘voornemens’ van de EU en China, rekende de VN zo goed mogelijk door en de conclusies waren niet mals. De wereld zit lang niet op het pad richting het Parijsakkoord. De nieuwe doelen „have barely moved the needle„, ze maken amper verschil ten opzichte van voorgaande doelen. We stevenen af op 2,3 tot 2,5 graden opwarming.
Voer voor discussie tijdens de COP, zou je zeggen, uitstootvermindering is cruciaal om klimaatverandering tegen te gaan. Maar hoe te praten over niet complete en vage plannen? „Brazilië wil graag actie zien op hun top”, zegt Van Vuuren. „Ze hebben een inschatting gemaakt waar ze het meeste progressie kunnen boeken, en dat is dus niet op het gebied van uitstootdoelen Ik denk niet dat het er veel over zal gaan.”
Volgers van klimaatbeleid keken de afgelopen maanden met argusogen naar de EU. Het landenblok miste alle deadlines om doelen in te dienen en kwam pas vijf dagen voor de start van de klimaattop met een besluit voor 2040, waar het doel voor 2035 van is afgeleid. Daar is de Europese delegatie zelf erg opgelucht over. Maar de ambities liggen lager dan eerder, want een deel van de uitstootvermindering mag komen uit het kopen van koolstofkredieten – waarmee verduurzaming elders wordt opgeteld bij het resultaat van de EU.
Het dralen en afzwakken roept vragen op over de slagkracht van het landenblok in onderhandelingen. De EU had altijd een voortrekkersrol, maar op deze manier is het lastig anderen de maat nemen. Aan de andere kant: de EU heeft altijd intern gedoe, ze levert uiteindelijk wel.
De oogst van vorig jaar, na twee weken stroef overleg in Azerbeidzjan, was een bedrag van ten minste 300 miljard dollar per jaar in 2035 voor klimaatfinanciering. Dat bedrag moeten rijke landen betalen voor het klimaatbeleid voor arme landen.
Een jaar later is er nog steeds een hoop onenigheid over hoe het bedrag geïnterpreteerd moet worden. Gaat het om leningen, of zijn het giften? Hoeveel van dit geld is bedoeld om uitstoot te verminderen en hoeveel om maatregelen te nemen tegen de gevolgen van klimaatopwarming, zoals tegen overstromingen en dodelijke hitte? En wie gaat controleren of rijke landen daadwerkelijk betalen?
Nog zo’n raadsel: wat houdt „ten minste” precies in? Deze woorden waren nodig om de onderhandelingen vorig jaar te laten slagen. Want 300 miljard, daarmee zouden ontwikkelingslanden nooit akkoord gaan. Wetenschappers hadden berekend dat, als rijke landen 30 procent van de adaptatie en mitigatie voor arme landen willen dekken, dan minstens 1.300 miljard nodig is. Dat bedrag blijkt overigens uit nieuwe berekeningen ook alweer te laag, omdat de gevolgen van klimaatverandering sneller voelbaar worden dan eerder gedacht. Door „ten minste” toe te voegen, lieten rijke landen zien dat er ruimte is voor verdere onderhandelingen.
„De afspraak is die 300 miljard”, zegt Pieter Pauw, universitair docent aan de Technische Universiteit Eindhoven, „maar de ambitie is die 1.300 miljard. Ontwikkelingslanden zullen de klimaatfinanciering op de agenda proberen te krijgen, zodat zij met rijke landen kunnen onderhandelen over wat ze moeten doen om de ambitie te halen. De ambitie staat immers zwart op wit op papier.”
En als het ontwikkelingslanden lukt om klimaatfinanciering uitvoerig te bespreken, dan zullen westerse landen vermoedelijk discussie willen voeren over wie nu precies bij de groep rijke landen hoort die moet betalen. „In 1992 is een lijst samengesteld met daarop rijke landen die specifieke verplichtingen hebben„, zegt Pauw. „Naar die lijst wordt verwezen als het gaat over welke landen moeten betalen, maar de wereld is sterk veranderd sinds 1992. Het rijke Westen was in 1992 dominant, maar inmiddels is China de grootste uitstoter. Ook landen als India, Brazilië en Saudi Arabië zijn inmiddels grote economieën die veel broeikasgassen uitstoten.”
Het Braziliaanse initiatief Tropical Forest Forever Facility (TFFF), ook een geldstroom van rijk naar arm, staat in ieder geval wel hoog op de agenda. Het werkt als een investeringsfonds: private investeerders en overheden stoppen er geld in, 125 miljard is het idee, en dat wordt geïnvesteerd in nog niet nader aangeduide, rendabele projecten in opkomende markten en armere landen. De opbrengst uit de investeringen gaat deels terug naar de investeerders met rente en de rest wordt overgemaakt naar landen met tropische bossen om hun bossen te beschermen, biodiversiteit te bevorderen en klimaatdoelen te dienen. Een belangrijk verschil met eerdere bosbeschermingsinitiatieven: de inheemse bevolking moet een groot deel van het geld krijgen: 20 procent.
TFFF lijkt tot nu toe brede steun te krijgen: van onder meer het Wereld Natuur Fonds (WWF), de Wereldbank en Noorwegen. Interessant is dat Brazilië, dat zelf niet op de lijst met rijke landen staat van 1992, wel al heeft aangegeven om een miljard te investeren in het fonds.
Klimaatdemonstranten in Lausanne en Belém.
Decennia geleden leek het station al gepasseerd, maar er wordt weer volop gemorreld aan de wetenschappelijke consensus over klimaatverandering. Trump loopt hierin voorop, maar het gaat verder dan alleen Amerika.
Misinformatie en desinformatie is het grootste risico op korte termijn, schreef het World Economic Forum afgelopen januari al. Het verschil tussen die twee is dat desinformatie met opzet is en misinformatie onwetendheid. Op de site van COP30 wordt het expliciet genoemd: „Hoewel het geen nieuwe zorg is, heeft de integriteit van klimaatinformatie de afgelopen jaren binnen het geopolitieke landschap aan complexiteit en urgentie gewonnen.”
Joyeeta Gupta, klimaatwetenschapper aan de Universiteit van Amsterdam, krijgt tijdens presentaties steevast vragen uit het publiek over of klimaatverandering nu wel of niet een serieus probleem is. Ook in de wetenschappelijke literatuur is het een onderwerp, ze mailt een lijstje met voorbeelden. Een studie over Canada laat bijvoorbeeld zien dat er daar een narratief leeft dat bosbranden in Canada niet zijn verergerd door klimaatverandering, maar door brandstichting en incompetentie van de overheid. Een studie over Taiwan onderzocht hoe verhalen over mis- en desinformatie tot vertraging leiden door negatieve gevolgen van hernieuwbare energiebronnen te overdrijven en te benadrukken dat hernieuwbare energie niet genoeg zal zijn.
Het gevolg van desinformatie voor klimaatoverleg zoals op de COP? „Als we beginnen te twijfelen aan het systeem waarvan we deel uitmaken en het multilateralisme opgeven, is dat precies wat desinformatie en nepnieuws willen: ons isoleren en de boel tot stilstand brengen”, schrijft COP30-ceo Ana Toni op de pagina over desinformatie.
Over klimaatfeiten kunnen praten is van heel groot belang, merkt ook Gupta elke dag. „Mensen die de misinformatie hebben gekregen zijn nog bereid te luisteren naar de reden waarom hun interpretatie onjuist is. Maar mensen die desinformatie krijgen, zijn over het algemeen zo overtuigd dat je hun gedachten niet meer verandert.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC