Verkenner Wouter Koolmees deed vrijdag een uiterste poging om te kijken of een meerderheidscoalitie toch mogelijk is. Dat valt niet mee, want bij de VVD is de afkeer van GL-PvdA onverminderd groot. Intussen gruwt D66 van het alternatief op rechts.
is politiek verslaggever van de Volkskrant.
In de liefde willen tegenpolen elkaar nog weleens aantrekken, maar in politiek Den Haag ligt dat een stuk ingewikkelder. De zelfbenoemde middenvelder van deze kabinetsformatie, CDA-leider Henri Bontenbal, zei woensdag dat hij hoopte dat er een ‘beetje chemie’ zou ontstaan tussen de linkse en rechtse hoofdrolspelers, zodat er alsnog een ‘stabiel kabinet’ komt.
Voorlopig is dat een vergezicht. Inmiddels zijn vrijwel alle betrokkenen het erover eens dat D66, CDA en VVD de basis moeten vormen van een volgend kabinet. Maar welke vierde of vijfde partij daarbij moet komen, is nog een twistpunt. Er is een variant over links met GL-PvdA erbij, maar daarvoor is de afkeer bij de VVD onverminderd groot. Intussen gruwt D66 van het alternatief op rechts, met JA21.
Valt die weerzin dat nou niet te repareren? ‘Soms, als er dingen in een campagne zijn gebeurd, of als er dingen in het verleden zijn voorgevallen die hoog zitten bij partijen, dan is het goed als mensen elkaar opzoeken en dit uitspreken’, zei CDA-leider Bontenbal woensdag, alsof hij de mediator van het stel was.
Volgens hem kan ‘chemie ook gecreëerd worden’, gewoon door je best te doen. ‘Dan kan het bijvoorbeeld helpen om met elkaar koffie te drinken, een hapje te gaan eten of elkaar diep in de ogen te kijken.’
Bontenbal heeft natuurlijk gelijk dat alle succesvolle formaties zijn begonnen met chemie tussen de hoofdrolspelers en de simpele wens om er samen uit te komen. Kijk maar naar Mark Rutte (VVD) en Diederik Samsom (PvdA), die het in 2012 ondanks forse inhoudelijke verschillen zó goed met elkaar bleken te kunnen vinden dat ze in slechts 52 dagen een kabinet in elkaar timmerden (Rutte II). Het was de op een na snelste formatie ooit.
Maar Samsom en Rutte besloten al op de avond van de verkiezingen dat ze het samen moesten gaan doen. Het contrast met 2025 kan niet groter zijn. Verkenner Koolmees moest deze week na dik drie dagen praten concluderen dat diverse partijleiders nog diep in hun schuttersputjes zitten.
Zo kondigde VVD-leider Dilan Yesilgöz op de eerste dag van de formatie al aan dat ze ‘best uit beleefdheid een kopje koffie wil drinken’ met Jesse Klaver (GL-PvdA), maar dat zouden dan ‘hooguit vijf minuten worden’, want het zou toch tot niks leiden. Vrijdag werden het – op aandringen van Koolmees – toch nog 45 minuten koffiedrinken, maar die brachten haar ‘geen nieuwe inzichten’. Ze herinnerde intussen meerdere keren aan haar verkiezingsbelofte om niet met GL-PvdA te gaan regeren. ‘Ik houd woord.’
Die weerzin valt niet alleen terug te voeren op inhoudelijke bezwaren. Want over zaken zoals de hoogte van belastingen zouden de partijen vermoedelijk nog wel een middenweg kunnen vinden.
VVD’ers waren deze week zowel voor als achter de schermen druk bezig om de buitenwereld ervan te overtuigen dat het probleem veel dieper zit: dat zij fundamenteel anders naar de wereld kijken dan Klaver. Zij zien grote ideologische meningsverschillen die niet zijn op te lossen met wat draaien aan de knoppen van de koopkrachtplaatjes.
Neem de langetermijninvesteringen in Defensie. De liberalen vinden het onbegrijpelijk dat GL-PvdA die rekening niet gedekt heeft in deze onzekere tijd van oorlog. En dat de partij het deel dat wél gedekt is wil ophalen bij bedrijven. Die houding botst fundamenteel met het wereldbeeld van de VVD, waar ze zich opmaken voor de ‘grootste investering ooit in veiligheid’ en daarvoor iedereen willen laten meebetalen, bijvoorbeeld door fors te bezuinigen op de zorguitgaven.
D66-leider Rob Jetten ziet juist een alternatief kabinet ‘over rechts’ met JA21 niet zitten. In Jettens optiek is JA21 in vele opzichten de tegenpool van D66, bijvoorbeeld omdat het klimaatbeleid er niet serieus wordt genomen, de partij zeer afkerig is van de EU en Joost Eerdmans’ asielplannen vrijwel identiek zijn aan die van de PVV.
In een rechts kabinet lopen toekomstige D66-ministers ook nog eens het risico dat zij in de Trêveszaal voortdurend overstemd worden door een rechtse meerderheid. Het is niet voor niks dat een VVD’er al op de uitslagenavond van de verkiezingen opmerkte dat Jetten een giftig cadeau heeft gekregen: hij maakt kans om premier te worden van een rechts kabinet.
Elke vezel in Jetten zal zich zoveel mogelijk willen verzetten tegen deze optie. Veel liever gaat hij in zee met zijn maatje Klaver, die hij al kent uit zijn studententijd. De twee kunnen erg goed met elkaar overweg.
De vraag is hoe Koolmees hier nu uit moet gaan komen. Vrijdag deed hij een uiterste poging om te kijken of hij de tegenpolen bij elkaar kon krijgen. Dat is nog niet gelukt. Dit weekeinde wil hij ‘heel hard nadenken’ over een vervolgstap. ‘Alle opties liggen daarbij open’, zei hij, ook die van een minderheidskabinet.
Luister hieronder naar onze politieke podcast De kamer van Klok. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant