Overprikkeling Speciaal voor publiek dat slecht tegen bijvoorbeeld fel licht of hard geluid kan experimenteren theaters en musea met een ‘prikkelarm’ aanbod, van rustruimtes tot prikkelplattegronden. „Nou, de vloer kraakt wel.”
Het lijkt een theateravond als alle andere. De drukte van de straat verstomt zodra de toegangsdeuren achter je dichtvallen. Foyer door, jas afgeven in de garderobe, misschien nog wat te drinken halen. Dan – als de deuren open gaan – de zaal in, een plek zoeken, zacht geroezemoes. Licht uit, spot aan.
Maar deze avond, eerder dit jaar op 6 april, vindt er in het Haagse theater Amare tijdens het Rewire Festival een bijzonder concert plaats. Wat opvalt: er komen minder mensen binnen, de koffiemachine in de foyer staat uit en de bezoekers fluisteren. Wanneer de componisten Sigrid Angelsen, Lukasz Moroz en Oskar Tomala het podium opkomen, klinkt er geen applaus. In plaats daarvan zwaaien handen in de lucht. Het licht is gedimd, het decor bestaat uit niet meer dan een wit laken. De cello, piano en gitaar spelen om de beurt, elk in zachte, lange klanken die langzaam vervagen. Halverwege dommelen een paar bezoekers weg, anderen zitten met geluiddempende koptelefoons over hun oren. Dit is een prikkelarm optreden, speciaal voor publiek met een lage tolerantie voor prikkels. Dat kunnen mensen met een hersenaandoening zijn, bijvoorbeeld, of mensen met long covid.
Overprikkeling is hot. Er verschijnen boeken, artikelen, tv-programma’s over het onderwerp en prikkelarme initiatieven in de culturele sector komen steeds vaker voor. Toegankelijkheid speelt sinds 2011, toen de culturele sector de eerste Code Culturele Diversiteit lanceerde, een steeds grotere rol. Zo is ‘toegankelijkheid’ een van de criteria voor de subsidieregeling culturele basisinfrastructuur, ook wel bis genoemd, ook andere (gemeentelijke) subsidies of fondsen stellen dit als criterium waarop aanvragen beoordeeld worden.
Sophie Valkenier, projectleider toegankelijkheid en inclusie van museum Singer Laren, vertelt hoe het museum merkte dat er behoefte was aan prikkelarm museumbezoek: „In eerste instantie voor mensen met autisme, maar al snel bleek de groep met mensen met een hoge prikkelgevoeligheid veel breder te zijn. Tijdens deze openingen hoorden we van de bezoekers hoe groot de behoefte is aan prikkelarme cultuur. Dat gaf aanleiding het prikkelarm aanbod uit te breiden.”
Wat houdt prikkelarm aanbod precies in? En voor wie is het?
Startpunt? De Prikkelarme Cultuuragenda. Die website toont 26 culturele instellingen die hierbij zijn aangesloten, van het Drents Museum in Assen tot Theaterfestival Boulevard in Den Bosch. In een zoekmenu kun je aangeven wat je nodig hebt: prikkelarme horeca bijvoorbeeld, een rustruimte of geluiddempende koptelefoons. De agenda suggereert vervolgens een geschikt prikkelarm uitje. Wat deze website ook laat zien is dat de agenda een initiatief is van Stichting Onbeperkt Genieten. Die is opgericht door Iris van Heesch, door de culturele instellingen die NRC sprak genoemd als dé expert en pionier van het prikkelarm cultuuraanbod.
Van Heesch kreeg op 16-jarige leeftijd een auto-ongeluk en hield daar pijnklachten en verminderde belastbaarheid aan over. „Alle prikkels die binnenkwamen werden door mijn hersenen en zenuwstelsel verwerkt als pijnprikkels”, vertelt ze in een ruimte van theatergezelschap Jakop Ahlbom Company. Tien jaar later, tijdens een revalidatietraject voor haar pijnklachten, kwam ze tot het inzicht dat ze ontzettend kan genieten van cultuur. „Ik kwam erachter dat ik heel veel energie krijg van een voorstelling, tentoonstelling of concert bezoeken, maar dat deed ik nooit omdat de prikkels eromheen me te veel energie kostten.” In 2016 richtte ze de stichting op, met hulp van de Bart de Graaff Foundation. Haar ervaring werd een levensmissie: cultuur toegankelijk maken voor iedereen met prikkelgevoeligheid.
Vijftien jaar later is de meeste pijn verdwenen, wel kampt ze nog regelmatig met migraine. „Ik ben mijn eigen doelgroep niet meer”, zegt Van Heesch. Wie is die doelgroep dan wel? „Als je om wat voor reden niet op een regulier moment naar een museum kan of zonder prikkelarme faciliteiten een theatervoorstelling kan bezoeken, dan is het prikkelarme aanbod voor jou.” Dat is potentieel een enorme doelgroep. Op de website van Onbeperkt Genieten staat: „Zeker zes miljoen mensen ondervinden hinder van de vele prikkels in onze samenleving. Dan hebben we het over 35% van de Nederlandse bevolking.”
In het gesprek licht Van Heesch toe: „Dit getal krijg je als je alle cijfers van gediagnosticeerde aandoeningen bij elkaar optelt. Dus mensen met hersenletsel, mensen met angst en depressieklachten, long covid, burn-out, noem maar op. Dus eigenlijk alle aandoeningen waarvan we weten dat overprikkeling een gevolg kan zijn. Al weten we natuurlijk niet in hoeverre die 35 procent daar daadwerkelijk hinder van ondervindt bij het meedoen in de samenleving.” 1 op de 3 Nederlanders, dit klinkt als een verontrustend aantal. Maar de rekensom is problematisch, niet alleen omdat elk individu prikkels anders ervaart, maar bijvoorbeeld ook omdat het optellen van deze verschillende cijfers geen rekening houdt met het feit dat er overlap in de cijfers kan voorkomen. Zo kan iemand long covid én een depressie hebben.
De wetenschap biedt ook geen concrete cijfers. Caroline van Heugten, hoogleraar neuropsychologie aan de Universiteit Maastricht doet onderzoek naar de neuropsychologische gevolgen van hersenletsel. „Overprikkeling is een containerbegrip”, vertelt ze. „Hersenen verwerken de hele dag door prikkels: interne prikkels als gedachten en pijn, maar ook externe prikkels waarbij licht en geluid de meest dominante zijn. Maar je kunt ook denken aan geuren of aanraking. De gevoeligheid voor prikkels is hoogst individueel. Er zitten grote verschillen in de mate van gevoeligheid en voor welke prikkels mensen gevoelig zijn.”
Volgens Van Heugten heeft ongeveer 1 op de 6 mensen een hoge prikkelgevoeligheid. Dit cijfer heeft betrekking op de algemene bevolking. „Dat zijn mensen die hoger dan 2 standaarddeviaties afwijken van de norm,” zegt ze. Verschillen tussen mensen zijn er op alle fronten, zo heeft de een een beter geheugen dan de ander. Dit is altijd zo geweest en er is ook geen sprake van een toename. Van Heugten: „Onze hersenen kunnen nog precies dezelfde hoeveelheid prikkels verwerken als 50 jaar geleden. Het is wel zo dat de omgeving complexer, sneller en dus prikkelrijker geworden is, met name door beeldschermgebruik maar ook in het verkeer, waardoor onze hersenen dagelijks steeds meer prikkels te verwerken krijgen.”
Van Heugten geeft aan zelf ook prikkelgevoelig te zijn. „Mij zul je niet op een muziekfestival zien. Dat is voor mij te veel, maar daar hoeven ook geen aanpassingen voor te komen”, zegt ze. Een groep voor wie dit lastiger is, zijn mensen die een aandoening, hersenletsel bijvoorbeeld, hebben opgelopen. „Dan kunnen mensen er last van krijgen omdat ze iets waar ze altijd van hebben gehouden, niet meer kunnen doen. Maar ook in deze groep zijn de verschillen in prikkelgevoeligheid groot en kun je er eigenlijk geen cijfer aan hangen.”
Van Heugten plaatst vraagtekens bij de opkomst van prikkelarme initiatieven in de culturele sector. Er is meer winst te halen in de publieke ruimte of in bijvoorbeeld de supermarkt waar prikkels als licht, geluid, geur en andere mensen veel aanweziger zijn: „Een theatervoorstelling is van zichzelf al vrij prikkelarm. Je zit in een donkere zaal, het publiek is doorgaans stil en rustig. Ik zou zeggen: ga genieten van de voorstelling en zet je telefoon uit.” Toch ziet ze dat bijvoorbeeld een prikkelarme ruimte wel kan helpen, om de vele prikkels in de omgeving rondom de voorstelling, zoals in de foyer, te verminderen.
Als het aan Iris van Heesch ligt zou ze ook de publieke ruimte aanpakken, of supermarkten. Dat zou het leven van prikkelgevoelige mensen aanzienlijk makkelijker maken. Maar ze blijft erbij dat er ook in het culturele veld grote winst te behalen is: „We merken erg veel onbegrip, juist omdat deze groep zo moeilijk te definiëren is. Een theaterbezoek lijkt misschien prikkelarm, maar er gebeurt zo ontzettend veel. Of denk aan een drukke dag in het Rijksmuseum. Ook zonder gevoeligheid kun je daar overprikkeld raken.” Ze gaat door en de sector doet mee. In 2023 waren er 11 culturele instellingen te vinden op De Prikkelarme Cultuuragenda, in 2024 was dat aantal al meer dan verdubbeld tot 23 en dit jaar verwacht Van Heesch dat het er uiteindelijk een stuk of 35 zullen zijn. In totaal heeft de stichting de afgelopen jaren met ruim 80 instellingen samengewerkt.
„Je kunt ons zien als een keurmerk”, zegt Van Heesch. „Als een activiteit op De Prikkelarme Cultuuragenda staat, dan kun je er als bezoeker op vertrouwen dat onze richtlijnen worden gevolgd.” Die richtlijnen baseert de stichting op ervaringen uit het eigen netwerk van prikkelgevoelige cultuurliefhebbers. „De een is gevoeliger voor geluid, de ander raakt overprikkeld door visuele prikkels. We kunnen het nooit voor iedereen perfect doen, maar wel aangeven aan welke knoppen je kunt draaien zodat het voor zo veel mogelijk mensen werkt.”
Onbeperkt Genieten beidt culturele instellingen een heel menu aan mogelijkheden. Van inspiratiesessies tot workshops, masterclasses, coaching en een ‘PrikkelCheck Traject’ van zo’n 3.500 euro, waarna een instelling kan doorgroeien naar een jaarlijks lidmaatschap dat toegang biedt tot de prikkelarme cultuuragenda. De kosten voor een lidmaatschap varieerden in 2024 van 79 euro per maand tot 380 euro, afhankelijk van het gekozen pakket en de jaaromzet.
Van Heesch: „Binnen het PrikkelCheck Traject kijken we hoe een organisatie prikkelarme mogelijkheden kan inbedden.” Waar het kan worden prikkels weggenomen. Dat begint al bij het vinden van een prikkelarme activiteit, die via De Prikkelarme Cultuuragenda op een prikkelarme website – geen felle kleuren, schreeuwende animaties – te vinden zijn. Na de aanschaf van een kaartje ontvangen bezoekers bij hun toegangsticket een prikkelplattegrond, een prikkelwijzer of een ander voorbereidend document, zodat ze weten wat hen binnen te wachten staat.
Voorstellingen worden bijvoorbeeld voorzien van een prikkelwijzer, waarin staat welke prikkels voorkomen tijdens de voorstelling, bijvoorbeeld wanneer een acteur de stem verheft of wanneer het licht feller schijnt. Voor musea toont de prikkelplattegrond waar meer lichtinval is omdat gordijnen niet dicht kunnen, in welke ruimtes video’s met geluid worden afgespeeld, waar de vloer kraakt en waar bezoekers kunnen zitten om te pauzeren.
Een belangrijk uitgangspunt is dat elke locatie, ongeacht de discipline, over een rustruimte beschikt. Ook daarvoor gelden richtlijnen vanuit Onbeperkt Genieten. „In een theater hadden we een prachtige rustruimte, maar tijdens de pauze bleek dat je het water van de toiletten hoorde kletteren.” Ook wordt er breder gekeken, welke prikkels zijn relatief makkelijk weg te nemen? „Soms wordt er nog schoongemaakt in een museum. Dat zijn allemaal prikkels die we niet willen hebben. Een wc die sterk ruikt naar schoonmaakmiddelen, bijvoorbeeld, is niet prikkelarm.”
Om te toetsen of een instelling aan alle voorwaarden voldoet, stuurt Onbeperkt Genieten eens per jaar een ‘mystery guest’ die prikkelgevoelig is. De mystery guests lopen met een checklist door het museum of bezoeken een theatervoorstelling, en geven feedback op basis van hun eigen gevoel.
Zo ook Hanny van der Wijck (67) uit Den Bosch. Ze werkte 44 jaar in de GGZ, tot ze vijf jaar geleden besmet raakte met het coronavirus; sindsdien kampt ze met long covid. Ze bezoekt namens Onbeperkt Genieten verschillende evenementen in de regio Den Bosch.
Op een zonnige zondagochtend in september gaat Van der Wijck naar het Noordbrabants Museum. Om negen uur ’s ochtends, twee uur voor de reguliere openingstijd, mogen kleine groepjes naar binnen, maximaal tien bezoekers per kwartier. Gemiddeld worden zeven van die tien tickets verkocht, met de vele expositiezalen is de kans klein dat bezoekers elkaar tegenkomen. „De rust die over mij heen komt is echt een cadeautje. Ik voel me eigenlijk een koningin”, zegt Van der Wijck.
„Nou, de vloer kraakt wel. Gelukkig stond dat van tevoren aangegeven.” Ook op het tikken van een oude klok is Van der Wijck voorbereid. Terwijl ze door de gang loopt wijst ze naar de klok die aan de muur hangt. Verder is het muisstil in het museum. Rolluiken verduisteren de ramen, de lichten zijn gedimd: check.
Voor de nieuwste aanwinst van het Noordbrabants Museum, Van Goghs Kop van een vrouw, is het ongewoon leeg. „Normaal staat hier een hele groep.” In de halfdonkere zaal zoekt ze naar een krukje. Even lijkt die nergens te bekennen, maar dan ziet ze er één staan in een hoekje: check.
Ze vervolgt haar weg naar beneden met de lift. Daar vraagt ze fluisterend aan iemand van het personeel waar de rustruimte is. De medewerker draagt geen sieraden en haar shirt is effen zwart: check.
In de rustruimte staat een tafel met bekertjes, een kan water en een paar stoelen: check. „Er ontbreken nog koptelefoons”, merkt ze op. Dat laat Van Heesch later aan het museum weten.
De Jakop Ahlbom Company maakte in samenwerking met Onbeperkt Genieten de prikkelarme theatervoorstelling Tussenmensen met vijf mimespelers. In januari speelde het gezelschap de voorstelling in het Amsterdamse Theater Bellevue voor theaterprofessionals en een aantal prikkelgevoelige bezoekers. In een prikkelrijk café vertellen dramaturg Judith Wendel en actrice Bodine Sutorius over hun ervaringen.
Sutorius: „Ik vond het inspirerend, je wordt op dingen gewezen die je normaal gesproken niet opvallen. Daardoor ga je jezelf als acteur ook vragen stellen: waarom doe ik dit zo? Welk effect wil ik bereiken en op welke manier doe ik het dan?” De openingsscène, waarin een stad ontwaakt, werd aangepast. De spelers bewogen op en neer én diagonaal over het podium, dat waren te veel prikkels. Wordt de artistieke vrijheid daarmee niet aangetast? Niet wat Sutorius en Wendel betreft. Ze vinden dat de voorstelling beter is geworden door de aanpassing. „Het gaat er ook niet om alle prikkels weg te halen, theater draait om prikkels.”
Van Heesch begeleidde het onderzoekstraject, gesubsidieerd door het ministerie van OCW, rondom deze voorstelling. Ze onderhield het contact met het testpubliek en gaf feedback aan de theatermakers. „In het theater stapelen prikkels zich normaal op: tegelijkertijd zijn er dialogen, muziek en bewegingen. Door de prikkels niet te stapelen maar achter elkaar te plaatsen, wordt het veel behapbaarder. Je kan nog steeds groots en meeslepend zijn in een prikkelarme voorstelling.”
Toch werd de voorstelling niet geboekt. Op halve bezetting was de voorstelling voor theaters niet rendabel te krijgen. Dit vonden Wendel en Sutorius een teleurstellend einde van het traject.
Het is een goed voorbeeld van de spanning die kan zitten op hoe prikkelarm aanbod kan worden ingepast in de reguliere programmering. Bij een volledige prikkelarme voorstelling kan de zaal niet vol zitten. Van Heesch: „Stel de rustruimte heeft maar capaciteit voor acht mensen en je gaat wel voor een volle zaal. Dan heb je mensen die al overprikkeld zijn voordat ze de zaal in komen, omdat er geen plek voor ze is in de rustruimte. Dan heb je dus niets aan je prikkelarme voorstelling. Toch proberen we zoveel mogelijk met organisaties mee te kijken en blijft het altijd een keuze van een maker of een instelling.”
Toch geeft een aantal gezelschappen op een eigen manier vorm aan prikkelarme cultuur. Zo ging de theatervoorstelling CONTENT WARNING: weinig prikkels, van theatergezelschap Speels Collectief, in oktober in première. Regisseur Sanne Arbouw baseerde de voorstelling op haar eigen ervaring met prikkelgevoeligheid, angst- en paniekaanvallen. „Een prikkelarme voorstelling maken met prikkelgevoelige mensen bleek een heel prikkelvol proces”, vertelt ze.
Er is een rustruimte, er zijn koptelefoons, dekentjes, ontprikkelende fidgettoys. Op het podium spelen live acteurs samen met ‘remote’ spelers op video, omdat zij niet fysiek kunnen optreden. Tijdens het maakproces kreeg Arbouw advies van Onbeperkt Genieten, maar uiteindelijk koos ze voor een eigen invulling. Zo is het niet bij alle theaters mogelijk om een volledig prikkelarm traject in te gaan en bestaat het publiek ook uit mensen die niet prikkelgevoelig zijn, terwijl de stichting zich alleen op de behoeftes van prikkelgevoelige bezoekers richt. „We trekken het minder ver door dan Onbeperkt Genieten: er zijn nog steeds meerdere focuspunten op het podium. Aan een aantal tips had ik zelf nog niet gedacht, zoals het uitzetten van beeldschermen en koelkasten in het theater. We gaven de prikkelarme faciliteiten een ‘leuke’ twist, zoals de bar waar mensen onder andere fidgettoys en dekentjes konden lenen.”
Ook het dansgezelschap Misiconi, waar dansers met en zonder beperking samenwerken, ontwikkelde een eigen prikkelvriendelijke aanpak. Artistiek directeur Joop Oonk ontwierp ‘prikkelzones’ in de zaal, zodat bezoekers zelf bepalen hoeveel prikkels ze ontvangen: hoe verder van het podium, hoe rustiger de ervaring.
Oonk: „Ik vind de term ‘prikkelarm’ lastig. Ik wil dat mensen zien en voelen, daarom maak ik kunst. Keuzes voor een prikkelarm aanbod moeten voortkomen uit een artistieke visie. Onbeperkt Genieten biedt praktische oplossingen, maar daardoor is het ook een marktproduct geworden.”
Ondertussen blijft Van Heesch met Onbeperkt Genieten onverminderd strijden voor haar missie. Op 12 oktober lanceerde de stichting samen met Het Nationale Theater in Den Haag het magazine Prikkelarm Theaterbezoek. Ze hoopt op veertig culturele partners voor De Prikkelarme Cultuuragenda in 2026. Dat wordt spannend. De opstartsubisidie vanuit de Hersenstichting loopt dit jaar af, er is nog geen zich op andere geldstromen behalve de inkomsten die de stichting werft vanuit haar activiteiten. Wel heeft de stichting onlangs 8.734 euro opgehaald met een crowdfundingsactie. „Dus we kunnen weer even door.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Elke donderdag de mooiste verhalen over kunst en cultuur: interviews, recensies en achtergronden
Source: NRC