Verkenning Rob Jetten noemt de verkenning een ‘impasse’. Na dagen praten zijn de blokkades er nog steeds. En de tijd dringt, dinsdag moet Wouter Koolmees zijn verslag af hebben.
Verkenner Wouter Koolmees, voorafgaand aan een gesprek met Mirjam Bikker (ChristenUnie), in de Schrijfkamer van de Tweede Kamer.
Het kan wel: de dag na de verkiezingen je belofte aan de kiezers laten vallen. PVV-leider Geert Wilders deed dat in 2010 al meteen de ochtend na de verkiezingen met de verhoging van de aow-leeftijd, waar de PVV fel tegen was en die de PVV dus nóóit zou accepteren. Ook niet, had hij voor de verkiezingen gezegd, ná de verkiezingen’. Want dat zou „kiezersbedrog” zijn. Het was het enige ‘breekpunt’ dat hij in die tijd had voor de kabinetsformatie.
VVD-leider Dilan Yesilgöz had in de campagne van 2023 gezegd dat ze met de PVV wilde regeren, maar de dag na de verkiezingen wilde ze dat opeens niet meer. De VVD wilde, zei ze toen, alleen een rechts kabinet „gedogen”. Daar kwam ze tweeënhalve maand later weer op terug. Met een paar vaste zinnen die ze overal herhaalde: „Om uit de impasse te komen, doe ik een stap naar voren.”
Dat er in de formatie nu meteen al een impasse is, komt door een verkiezingsbelofte van Yesilgöz: ze zei in de campagne steeds weer dat ze niet in een kabinet wil met GroenLinks-PvdA. In de brief die ze deze week schreef aan verkenner Wouter Koolmees doet ze zelfs een stap naar achteren. Er staat in dat de VVD zo’n kabinet óók niet „vanuit de Tweede Kamer mogelijk” wil „maken”. Ook gedogen zit er dus niet in.
Daarmee zet de VVD de toon in de formatie, alsof het die partij is die de verkiezingen gewonnen heeft en onmisbaar zou zijn voor een meerderheid.
Jesse Klaver van GroenLinks-PvdA kiest een heel andere strategie. Hij werd deze week fractievoorzitter en liet aan journalisten weten wat híj tegen Koolmees ging zeggen: GroenLinks-PvdA wil meeregeren maar vindt de oppositie ook oké, als dat het land vooruit helpt. „Bijdragen aan Nederland”, zei hij voor en na zijn gesprek met Koolmees, „kan vanuit de coalitie én de oppositie.” De blokkade van de VVD tegen GroenLinks-PvdA vond Klaver „old school politics”.
Van Klaver is bekend dat hij met zijn partij, ook toen dat alleen nog maar GroenLinks was, graag wil meedoen aan het landsbestuur. En onder leiding van Klaver mislukte dat al eens. Wat het nu moeilijk voor hem kan maken: hij is nog maar net gekozen als leider, GroenLinks-PvdA zit nog midden in de fusie en de grote belofte van die fusie is bij deze verkiezingen weer niet waargemaakt. Zijn Tweede Kamerleden zijn zwaar teleurgesteld. Willen die nu wel meedoen aan een kabinet? En heeft Klaver als net nieuwe leider al genoeg gezag om beslissingen te kunnen nemen in de formatie?
Rob Jetten moet een oplossing zien te vinden voor de formatie, die al meteen dreigt vast te lopen. Hij heeft gezegd dat hij graag in een kabinet wil met CDA, VVD en GroenLinks-PvdA. De coalitie die Yesilgöz graag wil, met JA21 in plaats van GroenLinks-PvdA, zou voor D66 heel ingewikkeld zijn. Zijn vaste achterban moet weinig hebben van de radicaalrechtse partij JA21, die voortkomt uit FVD. Jettens nieuwe kiezers zien dat misschien anders, zij hebben hem in de campagne een rechtser D66-verhaal horen vertellen. JA21-leider Joost Eerdmans ziet daar een kans: hij had D66 over asiel en migratie veel strengere woorden horen gebruiken dan eerst.
Wat Jetten ook beslist, een deel van zijn kiezers zal hij, zo lijkt het, hoe dan ook van zich vervreemden, want hij heeft óók nieuwe kiezers weggehaald bij linkse partijen. In een rechtse coalitie zou D66 de meest links-progressieve partij zijn, waardoor er van heel veel plannen die D66 heeft, bijvoorbeeld voor het klimaat, misschien maar weinig terechtkomt.
Bij de VVD valt te horen: dat hebben wíj jarenlang meegemaakt in de kabinetten-Rutte II tot en met IV. Daar was de VVD steeds de meest rechtse partij, wat bij het rechtse deel van de achterban tot flinke irritatie en soms tot openlijke onvrede leidde. De VVD werd te links of op z’n minst kleurloos, was daar het idee. Wat er tegenover stond was dat de VVD de premier had, Mark Rutte, en bij verkiezingen steeds de zogenoemde ‘premiersbonus’ opstreek: kiezers wisten al dat hij het kon.
D66 zou er ook voor kunnen kiezen om zonder de VVD te gaan formeren. Met CDA, GroenLinks-PvdA, ChristenUnie en JA21 is er ook een meerderheid. Dat zou nu nog niet op tafel liggen bij de verkenner omdat Mirjam Bikker van de ChristenUnie „nu niet aan de orde is” om mee te doen aan een kabinet. Ze wilde graag „constructief” zijn, maar „vanuit de Tweede Kamer en niet vanuit het kabinet”.
Maar ook de ChristenUnie weet hoe je dat doet: terugkomen op wat je eerder hebt gezegd. In 2021 zei Bikkers voorganger Gert-Jan Segers, net na het 1 april-debat over een ‘functie elders’ voor Pieter Omtzigt, dat de ChristenUnie niet meer in een kabinet met Rutte zou gaan. „Er is echt iets geknapt”, hij vertrouwde Rutte niet meer.
Twee weken later kwam Segers daar alweer voorzichtig op terug, en de ChristenUnie ging wel weer regeren met Rutte, in Rutte IV.
Sigrid Kaag, die toen D66 leidde, had op haar beurt geen zin in een kabinet met de ChristenUnie, dat was volgens haar net zoiets als in een „roestige auto” stappen. Ze deed het toch. Dat kabinet viel over asiel en migratie, door de VVD die volgens de andere partijen een uitweg zocht uit het kabinet. Tot op het laatst was er nog naar oplossingen gezocht, namens de VVD onderhandelde Dilan Yesilgöz, namens D66 Rob Jetten. D66’ers bleven lang boos op de VVD, zeker toen later bleek dat het ‘nareis-op-nareis’-argument dat Yesilgöz steeds had gebruikt over de grote aantallen asielzoekers, niet klopte. Andersom hadden VVD’ers in de loop van de jaren een steeds grotere afkeer gekregen van D66, achter de schermen viel te horen: „Met die partij gaan we nóóit meer samenwerken.”
Op vrijdag zegt D66-leider Rob Jetten zelf ook dat de verkenning in een „impasse” zit. Koolmees probeert die ’s middags op te lossen door Jetten te ontvangen samen met Eerdmans van JA21, en later ook nog Yesilgöz en Klaver. Eerdmans heeft er zin in, een kabinet met ook zijn partij. „Wij willen graag.” Jetten is juist afstandelijk, hij benadrukt meer dan eerst de verschillen met JA21: „Bij asiel en migratie heeft die partij het over remigratie, over het uitzetten van mensen naar landen waar de doodstraf geldt.” Al zegt hij ook dat hij JA21 anders vindt dat de PVV en FVD, partijen met wie hij zeker niet wil regeren. „In het JA21-programma staan ook voorstellen die wat mij betreft niet zouden moeten kunnen in Nederland, maar minder dan bij PVV en FVD.” Die twee partijen hebben, zegt hij, ook „parlementsleden die zijn veroordeeld voor het een en ander”.
Aan tafel bij Wouter Koolmees zei deze week de ene na de andere fractievoorzitter dat er snel een kabinet moet komen, omdat kiezers daarop zitten te wachten. Maar snel gaat het nog helemaal niet. Dinsdag moet Koolmees klaar zijn met zijn verslag, donderdag is er een debat over in de Tweede Kamer.
Yesilgöz zegt vrijdagmiddag dat haar partij niet over te halen is om wél met GroenLinks-PvdA in een kabinet te stappen. „Dan zouden zij richting hun eigen kiezers een totale draai moeten maken op alle punten. Dat lijkt me niet geloofwaardig.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Begin de dag met de belangrijkste politieke ontwikkelingen uit Den Haag
Source: NRC