Debuut Anne Mieke Backer schreef een ijzersterke debuutroman over de ongelijke liefde tussen een oudere man en een jong meisje, als antwoord op een literaire klassieker waarin het perspectief bij de man ligt. De roman is geen simpele afrekening, maar een gelaagde en ook stilistisch briljante vertelling.
Samen toeren de Amerikaan en het meisje door Frankrijk, trekken langs talloze steden en stadjes, vertoeven in talloze hotelkamers, vele bedden.
Misschien is dit het moment om het tegen hem te zeggen. In de hotellift, vluchtig tussendoor. Een achteloos vraagje. Ze wil hem niet bruuskeren.
Anne Mieke Backer: Ik was dat meisje. Ambo Anthos, 245 blz. € 23,99
„Weet je wat een clitoris is?”
Ze nam het zich voor, maar: „Dan glijden de etages verticaal voorbij. Vetplanten in het trappenhuis, een kar met beddengoed, een emmer met een dweil. De lift komt tot stilstand voor ze iets heeft gezegd.” Het moment is vervlogen, beneden wacht het ontbijt. En daarna, op het marktplein buiten, is ze weer van hem, als hij een arm om haar heenslaat, „niet om haar schouder, maar onder haar oksel door, met één hand haar borst knedend onder haar jas, zachtjes alsof hij bij een groentekraam het fruit op rijpheid betast. Niemand die het ziet, ze verdwijnen tussen het marktpubliek.”
Het is een ijzersterke passage in de roman Ik was dat meisje van Anne Mieke Backer (1950). Vanwege alles wat daar staat én alles wat daar niet staat, wat je er dus bij invult. Dat ze omzichtig met hem omgaat staat er niet met zoveel woorden, maar je voelt het wel degelijk.
Of vul je dan te veel in? Vindt ze het misschien wel spannend, maar ook gewoon redelijk dat ze de man moet verzoeken om eens wat aandacht aan háár lichaam te besteden, aan haar seksualiteit, haar bevrediging? Je kunt zeggen: het is 1961, dus als zij er niet over begon, hoe zou hij het dan moeten weten. En over die hand onder haar jas: wat vindt zij daar eigenlijk van? Misschien wel fijn, sensueel, liefdevol, geil. Of hield hij haar toch meer in een houdgreep, terwijl hij haar keurend kneedt alsof zij een vrucht was, zijn koopwaar? Hoe beoordeelt zij, in 1961, die rolverdeling?
De roman houdt meerdere opties open. Tenminste: verderop beziet de roman de verhouding wel degelijk óók in een kritischer licht. Dat zou je het licht van 2025 kunnen noemen, de schijnwerper die feiten van dit verhaal onthult en tegelijk kleurt. Dit zijn de feiten: een Amerikaanse ex-student, eind twintig, beleeft een paar maanden lang een romance met een meisje van het Franse platteland, bloedmooi en nog net minderjarig. Hmm, zou je kunnen zeggen.
Van de verhouding kwam ook nog een roman, die de vrouw pas vele jaren later onder ogen krijgt. Dat boek stelt haar teleur: „Ons samenzijn, de gewichtloze periode die ik zou betitelen als ons liefdesavontuur, vatte hij samen onder de noemer van tijdverdrijf. Een sport was het blijkbaar voor hem geweest, oefeningen, maar wel op een brug met ongelijke leggers.”
Wat was haar kant van het verhaal, en wat is daarmee gebeurd? Want inderdaad: zij, de vertelster in deze roman, was dat meisje.
We leven in een tijd van romans en verhalen die literaire klassiekers van repliek dienen, ‘antwoordliteratuur’ waarin de genegeerde stemmen uit die oude verhalen alsnog mogen klinken. Van Huckleberry Finn tot Lolita: in de virtuoze, Pulitzer Prize-winnende roman James (2024) van Percival Everett kwam eindelijk de zwarte Jim aan het woord en in het bejubelde toneelstuk F*CK LOLITA (2025) van het Zuidelijk Toneel kreeg de twaalfjarige Dolores ruim baan om zich te verzetten tegen het overgeseksualiseerde portret dat van haar, onder de naam Lolita, gemaakt werd.
En is het nu dan de beurt aan James Salter om door die mangel te gaan? James Salter (1925-2015), de Amerikaanse schrijver die ooit was begonnen als gevechtspiloot en daarna zijn leven lang met bijpassende precisie en machismo bleef schrijven. Een van de gevoeligste, fijnzinnigste stilisten van zijn generatie werd hij genoemd, vooral door literaire fijnproevers. Over hem gaat het hier: de kritische woorden die de vertelster van Ik was dat meisje aan de roman van ‘haar’ Amerikaan wijdde, verwijzen letterlijk naar de titel van Salters roman Spel en tijdverdrijf (A Sport and a Pastime, 1967) en het blijft niet bij één overeenkomst.
Nota bene: de roman van Salter is op werkelijkheid gebaseerd. Hij was die Amerikaan in Frankrijk, er was een plattelandsmeisje, ze hadden die verhouding, totdat hij weer de oceaan overstak, naar zijn gezin. Voor zijn roman fictionaliseerde Salter zijn ervaringen (door een extra personage toe te voegen: de verteller is een fotograaf die de affaire van de Amerikaan en het meisje jaloers aanschouwt), al hoef je dat niet te weten, je hoeft die details niet te kennen om de roman van Backer te kunnen waarderen, te voelen en begrijpen. En dat is maar goed ook, want anders speelde die man toch weer de hoofdrol. Terwijl: om hem gáát het hier niet. Ik was dat meisje is meer dan een afgeleide van Spel en tijdverdrijf. Dit is een roman voor haar, niet tegen hem. Al kunnen we niet om hem heen: zijn verhaal was er nu eenmaal eerst en deze roman is daarop nu eenmaal een antwoord.
Maar wát een antwoord. Je moet het maar durven om zo’n project aan te gaan, zo’n repliek te schrijven, die toch in verhouding tot het origineel beoordeeld zal worden, niet in de laatste plaats in een verbale krachtmeting met de schrijver die zo geprezen werd om zijn stilistische gaven. Om maar meteen het belangrijkste compliment te geven: de taal van Anne Mieke Backer doorstaat die vergelijking, glansrijk zelfs.
Op de punten waar ze Salters beschrijvingen aanhaalt – in Spel en tijdverdrijf gaat het over borsten „die als zeehonden glinsteren onder de waterstraal” en het „sprakeloze driehoekje” van haar „kut” – ben je geneigd hem de mindere stilist te noemen. Al is dat wellicht ook omdat je de klassiek-mannelijke blik in zijn roman ouderwets seksistisch kunt vinden. Maar ook op neutraler terrein steekt Backer hem naar de kroon. Slappe of slordige formuleringen vind je in deze roman niet; en Backer excelleert in haar details en precisie, in treffende beelden (van de wol voor een te breien truitje: „babywol, eigele angora zo zacht als mimosa in het voorjaar”) en fijnzinnige observaties („Hun bewegingen zijn onsamenhangend als violisten die eerst hun instrumenten moeten stemmen”).
En daarbij: Backer doseert uitmuntend, ze overdrijft niet. De zinnen trekken de aandacht als ze dat moeten, maar schitteren vaak in gepaste stilte. En Backer beheerst het hele palet: ze kan grappig uit de hoek komen (door een mannelijk lid in een bad te beschrijven: „Ze wist niet dat piemels dreven, lichaamsdelen waar doorgaans zoveel gewicht aan wordt toegekend”), maar ze kan ook via een wemelend straattafereel duidelijk maken dat er iemand eenzaam is („Ze vangt flarden op van gesprekken, krijgt inkijkjes in levens van mensen om haar heen waar ze niets wijzer van wordt, want in een stad waar alles gebeurt, gebeurt er niets zolang het niet lukt een draadje uit een weefsel los te peuteren”).
En dan te bedenken dat Anne Mieke Backer, die eerder werk maakte als beeldend kunstenaar en boeken schreef over landschapsarchitectuur en tuinen, hiermee haar eerste roman schreef. Een debuut! Ik was dat meisje voelt totaal niet aan als de eerste teen die Backer in het water van de literaire fictie steekt, ze schrijft beter dan goed. En heel literair: de taal is kraakhelder, maar zonder eenduidig te worden. Welke lading en betekenis de woorden hebben, wordt niet voorgekauwd.
Die nuance in de taal heeft ook zijn uitwerking op wát er verteld wordt, op het verhaal over de verhouding. Die wordt al evenmin eenduidig voorgesteld. In haar ogen was het een liefdesavontuur, in de zijne tijdverdrijf – de lezer mag het zelf afwegen, en uitmaken wat deze roman is. Een prachtig liefdesavontuur, een feministische machtsovername, of een beetje van beide: James Salter, maar dan met het bewustzijn van Annie Ernaux.
Samen toeren de Amerikaan en het meisje door Frankrijk, trekken langs talloze steden en stadjes, vertoeven in talloze hotelkamers, vele bedden. „Ik besloot op alles wat hij mij zou vragen ja te zeggen”, nam ze zich ferm voor aan het begin van de verhouding, aan het begin van het verhaal. „Ja, ja en nog eens ja.” Dat heeft een voorgeschiedenis: omdat haar vader ooit de benen nam, heeft zij zich „voorgenomen om nooit een vrouw te worden bij wie een man het benauwd kreeg.”
Zelf groeide ze vervolgens op in een burgerlijke omgeving die haar benauwde, die haar klein hield en onvrij. Ze wilde haar lichaam en haar seksualiteit kunnen ontdekken, zonder daar kleinburgerlijk om veroordeeld te worden. Ze wil „het effect van het straktrekken van mijn truitje” beproeven en „een lichtblauwe kanten bh van het lingeriemerk Lou” bezitten. Heupwiegen, betoveren, bewonderd worden. Als het om feminisme gaat, verkiest zij Bardot boven Beauvoir.
Want zij wil hem en hij wil haar en dat vindt ze heerlijk. Maakt dat haar naïef en onnozel? Werd ze wel in een ongelijkwaardige affaire gelokt, door de (oudere) man in de luren gelegd? Want hij mag de clitoris dan niet kennen, was zijn gevoel voor haar niet óók liefdevol en oprecht? Was hij niet ook teder en zorgzaam, zoals toen hij een losgesprongen knoop weer aan haar rok naaide?
„Hij was mijn droom, ik zijn engel”, stelt ze. Dat engelen „geen hoofd nodig hebben”, zoals hij tegen haar zegt, is wel een veeg teken, al doorziet ze dat nog niet meteen: „Hij had gelijk, het waren dagen dat de rede nauwelijks een rol speelde.” Maar: ontslaat haar gewilligheid hem van alle verantwoordelijkheid? Bijvoorbeeld voor de verwachtingen die hij schiep, door op bezoek te komen in haar ouderlijk huis?
Antwoordliteratuur kan de trekken krijgen van een afrekening, rechtlijnig en eenduidig, maar Backer heeft duidelijk een andere ambitie – een interessantere. Zij kiest meerdere perspectieven tegelijk, laat verschillende meningen op elkaar botsen en door elkaar lopen. Zie de opbouw van de roman. Ik was dat meisje wisselt hoofdstukken in de verleden tijd, waarin de oudere vertelster terugkijkt, af met hoofdstukken in de tegenwoordige tijd, waarin we dáár zijn, in de verhouding, in scènes verteld via de blik van het meisje. Zo kun je kijken door de lens van 2025, maar ook door die van 1961, via het verhaal van het meisje-van-toen.
Het slimme, ingenieuze, cruciale aan Backers roman is dat al die lijnen en meningen ook nog door elkaar lopen. Het is niet zo dat de terugblikkende vertelster louter kritisch tegen de affaire aankijkt, en het is ook niet zo dat het belevende meisje alleen maar geniet en nooit twijfelt. Zulke overzichtelijkheid zou onecht zijn, onwaar en oneerlijk. Maar waaróm maakte Backer er dan twee lijnen van, ga je je gaandeweg afvragen: waarom doen we alsof dit twee verschillende levens van twee verschillende mensen zijn?
Misschien juist om te tonen dat zo’n splitsing uiteindelijk onhoudbaar is? Want hoe je het ook wendt of keert: zij was dat meisje. En daarin schuilt misschien wel het interessantste antwoord dat Backers roman geeft aan James Salter. Want als schrijver haalde hij die truc uit, hij splitste zichzelf in tweeën. Hij deed in zijn roman, met zijn vertellende fotograaf, alsof hij een ander was dan de Amerikaan die de verhouding had met het Franse meisje. Misschien om er niet op aangesproken te kunnen worden, als gezinsman, als meerderjarige. Misschien om de verantwoordelijkheid te ontlopen voor wat hij met háár deed, achteraf als schrijver.
Hij kon, als schrijver, het meisje aan haar lot overlaten en zelfs gebruiken, in een literaire houdgreep nemen en kneden tot zijn personage. Niemand die háár nog zag. Tot nu – tot Anne Mieke Backer haar met deze onvergetelijke roman haar verhaal heeft teruggegeven.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Het laatste boekennieuws met onze recensies de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC