Barbara Baarsma Econoom Barbara Baarsma herlas On Liberty (1859) van John Stuart Mill voor de derde keer. In het licht van de Tweede Kamerverkiezingen, haalde ze er wéér een nieuwe boodschap uit.
,,Mijn exemplaar van On Liberty van John Stuart Mill staat vol aantekeningen en onderstreepte zinnen. Dat was grappig om terug te zien. Ik heb dit werk dat me dierbaar is echt doorwrocht.
On Liberty gaat over de grenzen van de macht: de macht die de samenleving of de staat legitiem over een individu mag uitoefenen. Mill waarschuwt voor de tirannie van de meerderheid. En dat is denk ik actueler dan ooit. Ten tijde van social media, cancelcultuur, polarisatie, is het niet alleen de staat, maar juist ook de publieke opinie die conformisme afdwingt en afwijkende stemmen onderdrukt.
Mill betoogt dat controversiële meningen juist gehoord moeten worden, omdat ze bijdragen aan het aanscherpen van wat hij de waarheid noemt; de feiten zou ik zeggen. De kracht van het liberalisme ligt in het continu ter discussie stellen van de status quo.
De eerste keer dat ik het boek las was tijdens mijn promotie begin jaren negentig. Toen was er volop discussie over de status quo. De muur was net gevallen. Het was een periode van optimisme, van hoop, dingen waren in beweging.
Maar nu wij elkaar spreken, op de ochtend na de verkiezingen voor de Tweede Kamer, hebben we juist een lange periode van conformiteit achter de rug. Niet meer willen vernieuwen, innoveren, hervormen; genoegen nemen met de situatie zoals hij is. Dat is precies wat ik de afgelopen jaren heb gezien in de politiek, zowel nationaal als internationaal.
Grenzen dicht, de rug naar het buitenland keren, niet durven om instituties te hervormen, angst voor de onvrede van het electoraat. Dat conformisme leidt tot stagnatie, dat beschrijft Mill al heel mooi.
Mill is bijvoorbeeld ook een groot aanhanger van vrijhandel. Geen enkel land kan zich volgens hem veroorloven om niet in aanraking te komen met andere culturen. Via vrijhandel maak je kennis met andere leefstijlen, culturen, zienswijzen. Zo blijf je jezelf continu prikkelen. En dat is voor mij liberalisme: blijven prikkelen.
De eerste keer dat ik On Liberty las, was ik vooral bezig econoom te worden, de begrippen te begrijpen. De tweede keer, in 2016, las ik het met een economisch probleem in mijn achterhoofd. Ik werkte destijds aan de corporate governance code, een gedragscode voor bedrijven. Toen ik het boek nu opnieuw erbij pakte, viel mijn oog weer op andere dingen.
Mill waarschuwt voor een valkuil binnen het kapitalisme: de continue druk om rijkdom te vergaren leidt tot behoudzucht. Dat werd bijvoorbeeld zichtbaar bij de financiële crisis. Eerst was er een periode van enorme globalisering en vrijhandel. De baten van die welvaart zijn terecht gekomen bij een beperkte groep, en niet bij de groepen die bijvoorbeeld hun baan verloren door globalisering. Daarmee nam het draagvlak af. En dan zie je dat het systeem vastloopt, met allerlei crises en polarisatie. Onder zulke omstandigheden, zo waarschuwt Mill, kunnen democratieën autocratische trekjes krijgen.
On Liberty heeft zo veel lagen, daarom heb ik het ook gekozen om te herlezen: ja, uit een roman of uit poëzie kun je veel halen, maar de grote denkers, zoals John Stuart Mill, zijn het herlezen óók waard. Zij kunnen je in verwondering brengen en je creativiteit aanwakkeren. Dat is eigenlijk ook kunst.
Op mijn kantoor had ik een stapel van wel tien exemplaren van On Liberty liggen, om weg te geven. Vooral als cadeau aan stagiairs als dank voor hun inzet, maar ook bedoeld als aanmoediging om te blijven denken.’
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Het laatste boekennieuws met onze recensies de interessantste artikelen en interviews
Source: NRC