In korte tijd neemt het aantal berichten over drones boven strategische plekken in West-Europa rap toe. Russische betrokkenheid ligt voor de hand, maar dat bewijzen is complex. Waarom worstelt Europa zo met de Russische drone?
Wie alle meldingen over Russische drones in de afgelopen twee maanden op een kaart van Europa plaatst, ziet direct iets opmerkelijks. De verdachte vliegtuigjes worden in allerlei landen gezien. In België dagen achter elkaar boven de militaire vliegbasis Kleine-Brogel, waar ook kernwapens liggen. In Duitsland bij luchthavens, boven een raffinaderij en bij militaire gebieden. In Denemarken bij vliegvelden en militaire terreinen en in Noorwegen in de buurt van de luchthaven van Oslo.
Volgens sommige waarnemingen zijn de vliegtuigjes enkele meters breed, dan weer zagen getuigen ze in formatie vliegen, met een vaste afstand ertussen. Soms werden ze vermoedelijk gelanceerd vanaf een vrachtschip. In een enkel geval vergezelde een ‘moederdrone’ een zwerm kleinere quadcopters, die vier rotors hebben. Serieuze spionage en ontregeling, waarschijnlijk vanuit Rusland, zeggen Belgische, Duitse en Deense autoriteiten.
Maar kijkend naar de kaart van Europa, lijken de vijandelijke drones telkens één land over te slaan: Nederland. Alsof ze op een onzichtbare muur stuiten als ze in de buurt van een Nederlandse grens komen. Volgens defensie zijn er ‘geen signalen of aanwijzingen voor Russische betrokkenheid bij drone-activiteiten in het Nederlandse luchtruim.’ Toch vinden er ook in Nederland serieuze incidenten plaats. Het is een van de vele mysteries rond de spookdrones die sinds september overal in West-Europa opduiken. Wat doen ze precies? Waarom ziet defensie ze niet in Nederland? En hoe kan het dat er na maanden dronedreiging nog steeds zo weinig hard bewijs is over de Russische betrokkenheid?
Een verstoring bij vliegbasis Gilze-Rijen woensdag laat goed zien wat het droneprobleem zo complex maakt. Een medewerker van de luchtverkeersleiding ziet een drone boven de verkeerstoren vliegen en kwalificeert het voorval als ‘potentiële spionage’. De marechaussee, die het incident bevestigt, stuurt eenheden naar de basis, maar die treffen eenmaal aangekomen niets meer aan. De drone is ‘naar onbekende bestemming vertrokken’.
Volgens de luchtverkeersleiding was de ‘vliegveiligheid in het geding’. Voor de marechaussee is het de zoveelste melding van een onbekend vliegend object. Verdacht? Zeker. Bijzondere melding? Ook dat. Russische spionage? Allerminst bewezen.
Zo kan het zelfs gaan met incidenten die op het eerste gezicht glashelder lijken. Eind september vloog en zwerm vliegende objecten in de Duitse deelstaat Sleeswijk-Holstein boven gevoelige locaties: een marinewerf, een energiecentrale, een parlementsgebouw en een academisch ziekenhuis. Omstanders hadden ze waargenomen, evenals veiligheidsdiensten. De drones vlogen in formatie: in twee lijnen, op gepaste afstand van elkaar. Alsof ze een terrein aan het afbakenen waren. Het Duitse weekblad Der Spiegel kreeg een intern memo van een veiligheidsdienst in handen waarin wordt gesproken over verkenningsdrones, gevolgd door een ‘cluster aan drones met een moederdrone’. Die formatie hing boven het kanaal van Kiel, vlak bij de grens met Denemarken. Later werd de zwerm nog gezien boven een raffinaderij die benzine levert aan het vliegveld van Hamburg.
Een zorgelijke gebeurtenis die past in een breder patroon. ‘We gaan ervan uit dat Rusland achter de meeste van deze dronevluchten zit’, zei de Duitse bondskanselier Friedrich Merz een paar dagen later, nadat ook het vliegveld van München bezoek had gekregen van vliegende objecten – die volgens Duitse autoriteiten deden denken aan ‘militaire drones’. De Deense minister van Defensie, Troels Lund Poulsen, zei dat er ‘geen twijfel’ is dat de drone-incidenten het werk zijn van een ‘professionele actor’. Lund Poulsen: ‘Dit is een hybride aanval met verschillende soorten drones.’
Maar op dezelfde dag dat Der Spiegel een intern memo over de dronevluchten bij Kiel publiceerde, zorgde een Duitse deelstaatminister voor verwarring. Volgens Sabine-Sütterlin-Waack (CDU) waren er inderdaad drones boven kritieke infrastructuur gezien, maar konden sommige waarnemingen niet worden geverifieerd. Het zou in de meeste gevallen over gewone vliegtuigen of helikopters zijn gegaan, níét over drones.
De twee gebeurtenissen in Gilze-Rijen en Sleeswijk-Holstein zijn illustratief voor de dronedreiging: hoe weet je of er echt sprake is van vijandelijke drones, laat staan wie ze besturen? Het overzicht van serieuze incidenten laat namelijk ook zien dat in sommige gevallen na onderzoek geen sprake bleek van een drone. Bij Schiphol ging het om een ballon, in Denemarken bij een militair terrein om een laagvliegend passagierstoestel. Bij de Deense luchthaven Billund, dat voor een uur werd gesloten, bleek sprake van een ster, bij Noorse gasvelden ging het bij nader inzien om scheepslichten. In Frankfurt werd het vliegverkeer stilgelegd na een melding van een drone, maar later bleek een man uit de buurt zijn hobbyvoertuigje te testen.
‘We moeten oppassen voor massahysterie’, zegt luchtvaartexpert Patrick Bolder, verbonden aan het Haagse Centrum voor Strategische Studies. ‘Maar we moeten er ook voor waken dat we alle incidenten wegzetten als hysterie.’ Het probleem is, zegt Bolder, dat je pas echt weet of je met een drone te maken hebt als je deze kunt detecteren. En dronedetectie is ingewikkeld. Er zijn weinig plekken, in Nederland bijvoorbeeld bij Schiphol, waar radarapparatuur staat die drones kan onderscheiden van vliegtuigen of vogels.
Nederland heeft wel al honderd radarsystemen aan Oekraïne geschonken en geavanceerde dronedetectie besteld in Israël om Nederlandse militaire vliegvelden en marinelocaties te beschermen. Die Israëlische systemen kunnen de besturing van drones overnemen en zijn ook mobiel beschikbaar. Het driehonderd kilo wegende geheel zit dan verpakt in kisten en kan in een half uur operationeel zijn. Een aantal van deze counter-dronesystemen van het Israëlische Elbit is inmiddels geleverd, maar geen ervan is volgens defensie operationeel.
Maar al zou je een drone kunnen detecteren of zelfs de besturing overnemen, hoe weet je vervolgens of je te maken hebt met een Russische drone? Luchtvaartexpert Bolder: ‘Pas als je ’m onderschept en forensisch onderzoekt, heb je hard bewijs.’ Dat ontbreekt vaak, waardoor er ruimte komt voor speculatie. De directeur van het bedrijf Robin Radar, Marcel Verdonk, zei op Radio1 ‘vrij zeker te weten’ dat vijandelijke drones boven militaire gebieden in Nederland vlogen. Peter Reesink, directeur van de militaire veiligheidsdienst, reageerde daarop tegen de Volkskrant: ‘Ik ben benieuwd waar hij dat vandaan haalt. Wij hebben die indicatie in ieder geval niet.’
Hoe ingewikkeld de bewijsvorming is, blijkt uit de incidenten afgelopen juni rond de Navo-top in Den Haag. Tientallen drones werden toen ‘gemitigeerd’, waarbij de besturing werd verstoord of overgenomen. Politie en marechaussee namen de apparaten daarna in beslag. Maanden later lijkt het vooral te zijn gegaan om hobbydrones. ‘Tot op heden zijn er geen aanwijzingen voor statelijke betrokkenheid bij deze incidenten’, zegt defensie.
De luchtmacht ziet wekelijks ‘een enorme hoeveelheid verboden vliegbewegingen’, vaak van hobbyisten. Ook bij de vliegbasis Volkel en de haven van Vlissingen zouden in de afgelopen maanden verdachte drones zijn waargenomen, stellen twee bronnen tegenover de Volkskrant. Defensie wil in een reactie niet bevestigen of dit het geval is en stelt alleen dat er opnieuw geen indicaties zijn van Russische betrokkenheid. Bij de vliegbasis Gilze-Rijen zijn eerder ook meldingen geweest van verdachte drones, maar politie en Openbaar Ministerie zagen geen aanleiding voor verder strafrechtelijk onderzoek.
Dat betekent niet dat de angst voor de Russische drone overdreven is, haast Bolder te zeggen. ‘We hebben te maken met een significante dreiging.’ Of, zoals de Belgische minister van Defensie Theo Francken afgelopen week zei: ‘Als je kijkt hoe die drones vliegen, waar ze specifiek langsgaan en hoe lang ze boven bepaalde infrastructuur blijven cirkelen, dat is niet Willy of Dennis die per ongeluk zijn drone heeft bovengehaald.’
Want bekijk het van de andere kant, zegt Bolder. ‘De spookdrone past perfect in de bredere Russische strategie.’ Rusland zit in een verkenningsfase, fase nul, van een oorlog met de Navo. Daar hoort het inwinnen van informatie bij, specifiek bij militaire gebieden in Europa. Hoe steekt de luchtverdediging in elkaar? Wanneer wordt een drone door radars opgemerkt? Waar stijgen vliegtuigen op? Welke radars helpen deze vliegtuigen?
De spookdrones helpen Rusland ook op een andere manier: intimidatie. Bolder: ‘Ze geven het signaal af: denk maar niet dat jullie veilig zijn zolang jullie Oekraïne steunen.’
Een flinke drone met navigatielichten legde dinsdagavond het vliegverkeer op Belgisch drukste luchthaven Zaventem stil. Op beelden is te zien hoe de machine langzaam de verkeerstoren nadert, als om te provoceren. De drone, die in formaat duidelijk afwijkt van quadcopters, werd volgens de Belgische krant Het Laatste Nieuws aangestuurd via 4G of 5G, wat detectie enorm lastig maakt. In theorie kunnen de bestuurders van drones tientallen of zelfs honderden kilometers verderop zitten. Ook is bekend dat Rusland via Telegram zogeheten wegwerpagenten rekruteert, die in ruil voor cryptomunten klussen uitvoeren, zoals graffiti spuiten of brand stichten. Rusland zou op deze manier ook drone-bestuurders in Europa kunnen werven. Dat maakt het vinden van een Russische link complexer. De Belgische veiligheidsdienst acht het zeer waarschijnlijk dat Rusland achter de incidenten zit, schrijft het Belgische persagentschap Belga.
Zo veroorzaken de drones angst en vertwijfeling bij de Europese bevolking. En ook dat is in het voordeel van Rusland. Bijvoorbeeld als het sentiment zou ontstaan dat Europese landen vanwege de dronedreiging moeten stoppen met het verstrekken van hulp aan Oekraïne. Of dat landen luchtverdedigingssystemen die eerder aan Oekraïne zijn gegeven, weer gaan terughalen om zichzelf te beschermen. Bolder: ‘Als je al dit soort motivaties bij elkaar optelt, dan kun je je voorstellen dat het heel plausibel is dat Rusland erachter zit.’
Dat beaamt ook de Duitse legerkolonel Johann Schmid. Tegen omroep DW zei hij. ‘De drone-aanvallen passen perfect in de hybride oorlogsvoering: ze opereren in verschillende grijze zones tussen oorlog en vrede. Het is makkelijk om met deze middelen vertwijfeling te veroorzaken.’ Iedere dronemelding, terecht of niet, draagt bij aan het gevoel dat Rusland een groot tactisch plan aan het uitvoeren is.
Sinds 22 september zijn er in West-Europa minstens 34 meldingen van verdachte dronewaarnemingen gerapporteerd door Europese media. Van 27 waarnemingen is door lokale autoriteiten bevestigd dat het inderdaad om drones van onbekende herkomst gaat. Of die drones ook van vijandelijke aard waren, is in de meeste gevallen nog altijd onduidelijk.Hoewel de Deense autoriteiten op 22 september meldden dat drones het vliegverkeer op de luchthaven van Kopenhagen hadden verstoord tijdens ‘een serieuze aanval op kritieke infrastructuur’, is dit incident op deze kaart aangemerkt als onduidelijke melding. Uit een reconstructie van het Deense TV2 blijkt dat de dronewaarnemingen in Kopenhagen zeer waarschijnlijk vliegtuig- en lichtbewegingen in het Zweedse luchtruim waren. Denemarken heeft daar vooralsnog niet op gereageerd. Zes dronemeldingen zijn inmiddels ontkracht. In één geval is vastgesteld dat het ging om een hobbydrone. In de andere gevallen ging het bijvoorbeeld om laagvliegende vliegtuigen of ballonnen die werden aangezien voor drones.Op sommige locaties zijn meerdere keren achter elkaar drones gerapporteerd, die locaties zijn in dit overzicht maar één keer meegenomen.
Luister hieronder ook naar de podcast Schaduwoorlog. Al onze podcasts vind je op volkskrant.nl/podcasts.
Wilt u belangrijke informatie delen?
Mail naar tips@volkskrant.nl of kijk op onze tippagina.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant