Kosten-batenanalyse Milieuschade door landbouw leidt tot hoge maatschappelijke kosten, laat Deloitte zien. „Deze cijfers geven wel aan dat de problematiek nijpend is.”
Voor het eerst is een maatschappelijke kosten-batenanalyse gemaakt voor de hele Nederlandse landbouw.
De milieuschade door de landbouw in Nederland is jaarlijks veel groter dan de economische opbrengst van de sector. De toegevoegde waarde van de landbouw is 13,3 miljard euro, terwijl de kosten door uitstoot en verlies van biodiversiteit 18,6 miljard bedragen. Daardoor resteert een jaarlijkse schadepost van 5,3 miljard euro.
Dit berekent financieel consultant Deloitte in zijn maatschappelijke kosten-batenanalyse De verborgen rekening. Het is voor het eerst dat een accountancybedrijf zo’n feitelijke analyse van de hele landbouw (akkerbouw, veeteelt en tuinbouw) maakt. De Robin Food Coalitie en de Transitiecoalitie Voedsel – beide pleitbezorgers van duurzame landbouw – zijn opdrachtgever van de donderdag gepubliceerde studie.
Maatschappelijke kosten komen grotendeels ten laste van latere generaties; het gaat daarbij bijvoorbeeld om uitgaven aan gezondheidszorg, herstel van milieuschade en aanpassing aan een warmer klimaat. Grootste aandeel in die verborgen kosten heeft volgens Deloitte de uitstoot van broeikasgassen (7,9 miljard euro per jaar) en van stikstof (7,2 miljard). Ook het verlies van biodiversiteit door agrarische activiteiten (2,5 miljard) loopt in de papieren.
„Ik ben wel verrast door de omvang van die maatschappelijke kosten”, zegt landbouweconoom Krijn Poppe, een van de wetenschappelijke begeleiders van het rapport. „Toch is er conservatief gerekend, en dat moet ook wel bij zo’n studie. Het gaat om de gedegen indicatie die je wil laten zien. Deze cijfers geven aan dat de problematiek nijpend is.”
Veel mensen zullen volgens Poppe, die eerder verbonden was aan onderzoekscentrum Wageningen Economic Research, in de verleiding komen boeren de schuld te geven dat die kosten zo hoog zijn. „Dat is natuurlijk onzin. Het komt in algemene zin door het systeem, de manier waarop we het georganiseerd hebben. De consument kiest voor lage prijzen, en voor de voedselindustrie is het heel aantrekkelijk om in de Nederlandse delta te zitten.”
Want een deel van de problematiek, zoals de te hoge uitstoot van stikstof, komt volgens Poppe door congestie: te veel boerenbedrijven in een te klein gebied. „Er worden nu delen van Frankrijk bebost omdat de landbouw daar niet meer concurrerend is. Helaas is er geen Europees beleid voor een ruimtelijke ordening die voor een goede spreiding binnen de Europese Unie zorgt.”
De huidige agrarische productie is voldoende voor 2,5 maal de bevolking van Nederland. In het rapport komen ook alternatieven aan bod waarbij minder intensief en meer biologisch wordt geboerd, en waarbij de nadruk meer op plantaardige eiwitten ligt dan op dierlijke. Als alle boeren op biologische landbouw overstappen, zou de negatieve impact (schade min opbrengst) volgens Deloitte dalen van 5,3 miljard euro naar 1,1 miljard. Zo maken biologische boeren geen gebruik van pesticiden en kunstmest.
De productie van dierlijke eiwitten heeft een groter negatief effect op het milieu dan plataardige.
Biologisch boeren is minder intensief en leidt tot lagere productie. Als de hele sector het doet, kan die ‘nog maar’ 1,7 maal de Nederlandse bevolking voeden. Die lagere productie gaat de consument wel merken in de prijzen. Nu zijn biologische producten gemiddeld de helft duurder dan niet-biologische. Gezien toekomstige schaalvoordelen verwacht Deloitte dat dit prijsverschil geleidelijk terugloopt tot 30 procent.
Deloitte berekent ook een derde scenario, waarin niet alleen biologisch wordt geboerd. Daarbij wordt meer in innovatie geïnvesteerd, zowel qua landbouwmethoden als elektrificering van machines zoals tractoren. Verder komt dan de nadruk op plantaardige proteïnen te liggen, in plaats van dierlijke. Dit komt wel op een positief saldo uit. Hierbij zijn de maatschappelijke kosten 2,7 miljard euro, veel lager dan de waarde die de landbouw toevoegt.
Volgens Poppe is het aan de overheid om snel met een visie te komen hoe Nederland zijn voedselproductie moet inrichten. „Dat mag geen excuus zijn om nog eens twee jaar niets te doen. Dat hebben we nu vaak genoeg gezien.”
Volgens de landbouweconoom moet een duidelijke keuze worden gemaakt. „Willen we ons blijven richten op grootschaligheid, export en lage prijzen? Of zeggen we: landbouw is niet alleen voedselproductie, maar ook een mooi instrument om de gebieden tussen de steden open te houden. Om die ruimte – meer natuur en recreatie – te beheren, moet je dan een beloningssysteem voor boeren maken.”
In de praktijk zal het geen keuze worden tussen scenario’s zoals Deloitte die beschrijft, aldus Poppe. „Ik denk dat je als overheid veel meer moet zeggen: dit zijn de emissies die we nog tolereren in 2035 of 2040. Dan zet je automatisch in op extensiever boeren en op innovatie. Dit rapport maakt ook weer duidelijk dat een standstill niet houdbaar is. We moeten stoppen geitenpaadjes te zoeken voor aparte dossiers.”
Voor De verborgen rekening maakt Deloitte twee berekeningen. Het gaat hierbij om kosten die worden afgewenteld op de maatschappij en die leiden tot verlies aan (brede) welvaart.
Allereerst becijfert Deloitte de uitstoot (vooral van CO2 en stikstof) en het gebruik van pesticiden. De basis vormen standaardgegevens waarin onder meer kosten voor milieuherstel en gezondheidszorg zijn opgenomen.
De schade aan biodiversiteit wordt berekend door de natuurlijke opbrengst (weerbaarheid, bestuiving) van een specifiek gebied (grasland, moerasgebied) een prijs te geven. Bij biologische landbouw zorgt het ecosysteem voor economische voordelen – zoals minder ziektes – die bij intensieve landbouw verloren kunnen gaan.
Eerder dit jaar becijferde het Planbureau voor de Leefomgeving de totale schade door uitstoot van milieuverontreinigende stoffen in Nederland op 46 miljard euro. Verkeer (weg, water, lucht) draagt daar 30 procent aan bij, gevolgd door landbouw (27 procent) en industrie (21 procent).
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Een overzicht van de verhalen die de economieredactie vandaag heeft gemaakt
Source: NRC