Vrouwenrechten Joyce Roodnat ontdekt dat er in het jaar 1883 heel wat in de lucht hing op het gebied van vrouwenrechten. In Nederland, in de Verenigde Staten. Wat heeft Aletta Jacobs te maken met een afgezakt schouderbandje?
De strijd voor vrouwenrechten past in mijn hand – in een ministripboekje van 16 pagina’s. Met onthutsende tekstballonnetjes van Suzanna Jansen (1957: getrouwde vrouw niet meer handelingsonbekwaam – ‘Hèhè, die strijd duurde maar 87 jaar’). Met snaakse tekeningen van Ine Poppe (in de oudere-meisjesstijl van de oer-Tina). Het is hun cadeau voor Dolle Mina. En voor ons allemaal, want iedereen kan het, zomaar voor niks, op een A4’tje downloaden, uitknippen en in elkaar nieten.
Tekening 1: 1883, Aletta Jacobs ontdekt dat de vrouw mag stemmen. Tekening 2: 1887, het vrouwenkiesrecht wordt ijlings bij wet verboden.
1883, dat was het jaar dat John Singer Sargent, an American in Paris, zijn beroemdste werk schilderde, het hoogtepunt van zijn oeuvre: de vrouw met het afgezakte rechterschouderbandje. Ik ga haar zien in Parijs. Op reis uit New York, het Metropolitan Museum, verblijft ze tijdelijk in het Musée d’Orsay op de expositie John Singer Sargent: Éblouir Paris. Daar hangt ze, in haar zwarte avondjapon, met beide bandjes op hun plaats. De origineel afgezakte toestand is op schetsen nog te zien, maar Singer Sargent schilderde het bandje waar het hoort en hernoemde het doek Portrait de Madame X, ook al wist iedereen dat het Virginie Gautreau afbeeldde, 25 jaar jong, eigengereide Amerikaanse echtgenote van een Franse bankier en scheepsmagnaat.
Met of zonder bandje, het is een grandioos portret. En ook instructief omdat het illustreert wat dat nou precies uithaalt, seksisme. Want het barst op deze tentoonstelling van de naakte vrouwenschouders. Het kan geen toeval zijn dat Orsay naast Singers eigen kopie van ‘Madame X’ en dan zonder rechterschouderbandje, het weergaloze portret hangt dat hij maakte van Mrs. Alice Milbank. Ook uit 1883. Haar ene schouder bedekt door haar zwarte japon, de andere niet. Geen probleem. En op zijn portret van Madame la vicomtesse de Saint Périer (wéér uit 1883) kruipt haar halslijn zo laag dat ze half naakt uit haar rode avondjapon lijkt op te rijzen.
John Singer Sargent, ‘Madame X’, 1883.
Het patriarchaat maakt uit wat schande is en wat niet. Virginie Gautreau poseert met een schouderbandje op half zeven: wie doet me wat?
Hoe durft ze.
De dames Milbank en de Saint Périer poseren onbedekt maar met ingetogen blik, en daarmee als pronkstuk voor hun echtgenoot én als hoedster van zijn goede naam.
Keurig.
Met haar hautaine profiel verleidt Virginie Gautreau de befaamde societyschilder. Met haar afgezakte schouderbandje provoceert ze haar milieu en manipuleert ze hem een schandaal in (ik weet het niet, wellicht, misschien!).
Was dat bandje een idee van Singer Sargent of zakte het per ongeluk af en besloten model en schilder samen het zo te laten? Op al zijn andere portretten houdt Singer zijn fatsoen. Gautreau poedert zich steevast scandaleus spierwit en schminkt haar oren rood.
1883. Er hangt iets in de lucht. Aletta Jacobs tart de mannelijke macht. Virginie Gautreau tart de male gaze nog voor die zo heette.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC