Dementie In de VR-film ‘A Long Goodbye’ van Kate Voet en Victor Maes kruip je in het hoofd en de handen van een pianist met Alzheimer. De film-in-de-bril is te ervaren tijdens IDFA’s DocLab: „Het eerste wat je denkt als je een VR-bril opzet is ‘wie ben ik, waar ben ik’, en dat zijn vragen die iemand met Alzheimer zich doorlopend stelt.”
Still uit 'A Long Goodbye'.
Het is altijd weer een magisch moment als je een VR-bril opzet en moet ontdekken in welke wereld je bent, en welke regels daar gelden. Ben ik een toeschouwer of kan ik met de wereld interacteren? Die handen, die met handtracking zijn afgesteld, zijn die van mij? Die trouwring, is dat mijn ring? Ik kan hem aanraken, maar voelen mijn fysieke handen wel de virtuele ring die mijn ogen zien? In wiens hoofd en handen ben ik terechtgekomen?
Die ervaring, vertellen de Vlaamse filmmakers Kate Voet en Victor Maes op een herfstige namiddag in cultuurcentrum De Warande in Turnhout, was precies de reden om hun nieuwste film A Long Goodbye in virtual reality te maken. Hij werd deze zomer op het filmfestival van Venetië bekroond met de ‘Achievement Prize’ en is volgende week te zien tijdens IDFA’s DocLab.
In A Long Goodbye volgen we in aquarelanimaties de 72-jarige pianist Ida en haar echtgenoot Daniel. Ida verliest langzaam haar geheugen en haar handen spelen niet meer de noten die ze wil. Daniel heeft van alles gedaan om haar herinneringen te activeren. Het huis volgehangen met post-its, spraakberichten ingesproken op een oude bandrecorder. Het mooie van de VR-ervaring is dat je nooit helemaal zeker weet of je Ida of Daniel bent, en of wat je meemaakt echt of een herinnering is. Hun stemmen zijn dichtbij, maar misschien zijn het ook slechts echo’s uit het verleden. Het is een afscheid en een ontmoeting tegelijk. Zoals de laatste liefde altijd weer de eerste wordt. Voor de Nederlandstalige versie werkten ze samen met acteurs Marlies Heuer en Derek de Lint die ook in hun omgeving zelf met dementie te maken hebben gehad.
Victor Maes (l) en Kate Voet, de makers van ‘A Long Goodbye’.
Door naar een wegfladderende vlinder te kijken (een mooie metafoor voor de vluchtigheid en fragiliteit van het geheugen) transporteert de film je van de ene scène naar de andere. Langzaam drijft alles weg, tot je aan het einde reddeloos ronddobbert op een stukje keukenvloer in een oceaan van vergetelheid. De vleugel, de ijskast, de comfortabele groene fauteuil drijven als vreemde ijsschotsen om je heen. Daartussen zwemt groot als een walvis Freddie de goudvis. Heb je hem te veel eten gegeven?
Het verhaal is losjes gebaseerd op de grootvader van Victor Maes: „Mijn moeder mantelzorgde en ik ging tijdens mijn middelbare schooltijd elke middag bij hem op bezoek. Zo zag ik hoe hij door het verlies van zijn geheugen langzaam transformeerde. Daardoor veranderden zijn communicatie en de band met zijn naasten. Ik was al eens begonnen daarover een scenario over te schrijven.”
Het tweetal maakte al eerder films over de thema’s die nu in A Long Goodbye ook weer spelen: geheugen, relaties, eenzaamheid. Met Voet als regisseur en Maes als director of photography maakten ze onder meer de kortfilms Les homards immortels (2018) en The Tears of Things (2021). Maar toen kwam er tijdens de pandemie een open call van het Vlaamse filmfonds voor een zogeheten innovatielab, waarin regisseurs werden uitnodigd een werk voor een andere audiovisuele kunstvorm te ontwikkelen. En toen vielen alle puzzelstukjes in elkaar.
Voet: ,,Het eerste wat je denkt als je een VR-bril opzet is ‘wie ben ik, waar ben ik’, en dat zijn vragen die iemand met Alzheimer zich doorlopend stelt. Dus medium en inhoud vallen samen. Dat is ook de reden waarom zoveel van de beste VR-films gaan over waarneming, bewustzijn en herinnering. Via VR konden we dichter bij de beleving van iemand met dementie komen dan met klassieke cinema.”
Still uit ‘A Long Goodbye’.
In hun werk zijn sociaal-maatschappelijke thema’s altijd belangrijk, vervolgt ze, en in dit geval helemaal: ,,Dementie is een verborgen issue. Dat taboe hebben we willen doorbreken. Mensen zijn meer dan hun aandoeningen. Je bent in eerste instantie een mens met een rijk verhaal, dat beklemtoonde iedereen die wij spraken.” Daar meer over vertellen dient een maatschappelijk belang: ,,Een op de vijf mensen krijgt met een of andere vorm van dementie te maken, waarvan Alzheimer de meest voorkomende is. In België woont bovendien 70 procent van hen nog thuis.”
Kijk hier de teaser van A Long Goodbye
Hoewel de stijl van de film door z’n geanimeerde waterverfschetsen fluïde en vergankelijk is en ruimte geeft voor licht magisch-realistische en vervreemdende ervaringen, deed het tweetal veel research om zo dicht mogelijk bij de werkelijkheid te blijven. Ze spraken met experts en ervaringsdeskundigen. Voet: ,,De mensen die ons het meest hebben geïnspireerd waren degenen die beklemtoonden dat ook mensen met dementie nog steeds een rijke binnenwereld hebben. We hebben de aandoening niet willen romantiseren, want er zijn ook veel mensen die woede en wanhoop ervaren. En die ontreddering zit ook in de film. Maar we hebben wel de nadruk willen leggen op wat voortleeft, al is het in een andere vorm. Dat je nog steeds muziek kunt beleven, ook al laat het spiergeheugen van je handen het afweten.”
Victor Maes en Kate Voet met de Venice Immersive Achievement Prize tijdens het 82ste Venice International Film Festival.
Als kijker kun je dat ook zelf ervaren: de pianotoetsen spelen verder, ook als je virtuele vingers te stram zijn om de tonen van componist Joep Beving te volgen. Soms zijn het aanzetten tot melodieën die je in je hoofd afmaakt, en ook een illustratie van hoe geheugen werkt.
Dat de piano zo’n belangrijke rol in de film kreeg, kwam omdat Voet tijdens een busreis naar Parijs in gesprek raakte met de chauffeur die naast zijn werk onderweg elk vrij moment speelde in een pianobar. „We wilden een complex en genuanceerd vrouwelijk hoofdpersonage creëren met een grote passie, en dat werd de muziek. Ook omdat ze zo een eigen leven kon krijgen, en niet zoals de meeste vrouwen van haar generatie automatisch een zorgende rol had.”
Het uitgangspunt doet een beetje denken aan het Gouden Palm- en Oscarwinnende drama Amour (2012) van Michael Haneke. Die film hebben ze „ooit wel gezien”, maar blijkt geen directe inspiratie. „Die kwam echt uit de gesprekken met de experts en ervaringsdeskundigen”, aldus Maes. „Zij hielpen ons met een belangrijke puzzel. Als scenarist wil je namelijk soms informatie in de mond van je personages leggen om het verhaal verder te helpen, maar bij Alzheimer vergt dat een zelfbewustzijn dat niet meer realistisch is.’’
Een VR-film die ze wel inspireerde was Notes on Blindness (2016), gebaseerd op de dagboeken van de Australische theoloog John Hull die, toen zijn gezichtsvermogen begon af te nemen, zijn ervaringen op tape documenteerde. Ook wat betreft worldbuilding doen de beide VR-ervaringen aan elkaar denken, door alleen maar fragmenten te laten zien van de afbrokkelende 360-graden wereld om je heen en soms alleen maar iets te laten horen. De aquarellen kozen ze om „de diffusie van de verf die in het nat vervloeit, ook als herinneringen”. Voet: „Dingen moesten tevoorschijn komen en verdwijnen. Geen fotoreferenties, maar een breekbare wereld die meer ruimte overlaat voor de verbeelding van de toeschouwer.”
Dat laatste was ook belangrijk omdat ze ontdekten dat mensen met dementie en andere geheugenstoornissen – „en wij allemaal!” – gaten in hun geheugen opvullen met andere herinneringen. Dat proces van confabulatie maakten ze zichtbaar doordat objecten soms in een andere context opduiken. Stond de vissenkom nu op de kast, of op de vleugel? Maes: „We hebben ook verwachtingspatronen doorbroken. Uit de research bleek dat mensen met dementie moeite hebben om verschillende deuren van elkaar te onderscheiden. Er is geen verschil meer tussen de deur van de slaapkamer of van de ijskast. Dus zo kan die opeens zowel een kabinet als een venster op de wereld zijn geworden.”
Still uit ‘A Long Goodbye’.
Bij wijze van easter egg willen ze nog wel verklappen dat A Long Goodbye ook een geheugenpaleis is voor hun eigen herinneringen. Zo zijn de bewegende foto’s op de muren afkomstig uit hun eigen familiearchief. Voet: „VR is zo intiem, dan ontkom je zowel als maker als toeschouwer niet aan je eigen herinneringen. Meer dan film is het een empathiemachine. Zoveel mensen vertellen ons na afloop dat ze nu eindelijk een glimpje hebben gekregen in het hoofd van een familielid of dierbare. Ze komen vaak echt huilend uit de bril. Als ik dat nu vertel krijg ik ook weer tranen in mijn ogen.”
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC