Energietransitie Omdat geen enkel bedrijf nu een windmolen op de Noordzee wil bouwen, loopt de energietransitie gevaar, schrijven Eline Boersma, Tessa Dool en Toon Meelen. Er zijn betere oplossingen mogelijk.
Het gaat slecht in de windsector: door gestegen kosten en tegenvallende vraag stokt de investeringsbereidheid van bedrijven. Investeringen in windenergie hebben we niet in eigen hand. De windparken op de Noordzee zijn vrijwel volledig eigendom van private partijen en buitenlandse staatsbedrijven en -fondsen. Geen van deze partijen wil nu een windmolenpark op de Noordzee bouwen, meldde minister Hermans onlangs. De energietransitie loopt hiermee gevaar.
De politiek kiest tot nu toe haar standaardantwoord op de problemen in de energietransitie: meer wetgeving en nog complexere subsidies. Resultaat is echter verre van gegarandeerd. Het roept de vraag op of (gedeeltelijk) publiek eigendom niet een effectievere route zou zijn.
Eline Boersma is promovendus Duurzame Ontwikkeling.
Tessa Dool is onderzoeker bij de Wiardi Beckman Stichting.
Toon Meelen is universitair docent Innovatiestudies in Utrecht.
Want waarom laten we de productie van duurzame energie eigenlijk grotendeels over aan private partijen en buitenlandse overheidsbedrijven? Is het niet tijd om te kijken naar wat publiek eigendom kan betekenen voor het versnellen van de de energietransitie en het beschermen van de belangen van de burgers?
De overheid kan bijvoorbeeld mee-investeren in nieuwe windparken. Anders dan private investeerders is de overheid niet louter gericht op winstmaximalisatie maar heeft zij oog voor de lange termijn. Hierdoor kunnen meer projecten worden gerealiseerd, ook als het even tegenzit. Gek genoeg co-investeert de overheid wel bij olie en gas, en binnenkort ook bij kernenergie. Waarom niet bij wind en zon?
We moeten ook verder durven denken. De huidige energiemarkt past slecht bij een modern energiesysteem. Sinds begin deze eeuw zijn de oude nutsbedrijven strikt gesplitst in publieke netwerkbeheerders, private producenten en leveranciers. Dit bemoeilijkt het balanceren van vraag en aanbod naar elektriciteit, terwijl dit juist cruciaal is bij zon en wind.
Marktwerking zorgt bijvoorbeeld voor een wildgroei aan private batterijen die het net éxtra belasten. Problemen zoals netcongestie worden zo versterkt. Kunnen we in deze tijd nog zonder geïntegreerde aanpak en langetermijnplanning? Misschien was het oude publieke nutsbedrijf zo gek nog niet.
Publiek eigendom kan ook economische voordelen bieden. Publieke bedrijven kunnen goedkoper lenen, wat gunstig is gegeven de hoge kapitaalkosten van duurzame investeringen. Eventuele inefficiëntie van overheidsbedrijven is minder relevant in een kapitaalintensieve sector als duurzame energie. Denk aan een zonnepaneel, dat kost veel bij aanschaf, maar vergt weinig onderhoud.
Het kan ook goed gaan in de energiesector. De afgelopen jaren werden ruime rendementen behaald. Ook in de toekomst kan de elektriciteitsprijs stijgen. Meer publiek eigendom kan dan helpen om de baten eerlijker te verdelen: het is belangrijk duurzame energie te zien in de context van de toenemende vermogensongelijkheid en ons af te vragen wie er eigenlijk van profiteert. Momenteel is bijvoorbeeld de rijkste familie van Nederland ook de grootste bezitter van zonnepanelen.
Een publieke energiebedrijf zou de energietransitie toegankelijker kunnen maken. Huishoudens kampen met hoge drempels voor duurzame investeringen zoals warmtepompen. Nu springen commerciële partijen hierop in met leaseconstructies, maar die creëren financiële risico’s voor kwetsbare huishoudens. Publieke aanbieders kunnen duurzame voorzieningen betaalbaar aanbieden, zoals je vroeger een cv-ketel kon huren van het nutsbedrijf.
En wat betekent energie-eigendom voor onze veiligheid? Het AD inventariseerde dat 79 procent van de 33 grootse zonneparken in Nederland in buitenlandse handen zijn. Door digitale aansturing is energie kwetsbaar voor aanvallen van buitenaf. Past het beschermen hiervan niet beter bij een bedrijf met maatschappelijke belangen, dan bij een private of buitenlandse partij met andere belangen?
Een sympathieke, opkomende oplossing voor de huidige problemen in het energiesysteem zijn energiecoöperaties, waarbij inwoners samen energieprojecten organiseren. Coöperaties zijn waardevol, maar kunnen ze de grote uitdagingen van de energietransitie dragen? Tot nu toe bereiken ze vaak een kleine, welvarende groep en kampen ze met financieringsproblemen. Ondanks de Klimaatakkoord-ambitie van 50 procent lokaal eigendom was in 2023 slechts 3,5 procent van de zonneparken in handen van bewonerscollectieven.
Hoe verder? Publiek eigendom zou niet langer alleen gezien moeten worden als een laatste redmiddel wanneer ‘de markt faalt’, maar als een serieuze beleidsoptie. Recent werd het alvast bepleit als ‘stoutmoedig idee’ voor de transformatie van de Nederlandse basisindustrie.
Een eerste stap kan zijn dat overheden weer actiever worden in de productie van duurzame energie. Sommige gemeenten beheren al zonne-energie of werken aan publieke ontwikkelmaatschappijen. Vanuit deze initiatieven en coöperaties kan er gebouwd worden aan regionale energiebedrijven met schaal, die ook batterijen bezitten.
Op nationaal niveau kan investeerder Energie Beheer Nederland deelnemen in windparken. Vandaaruit kan worden gebouwd aan een nationaal publiek energiebedrijf. De Britten zetten al stappen met Great British Energy. Nederland kan samenwerken met overheidsbedrijven uit buurlanden om publiek eigendom te realiseren voorbij de grenzen van de natiestaat.
Vervolgens kunnen we kijken naar de organisatie van het energiesysteem als geheel. Het terugdraaien van privatisering kost geld, maar uitdagingen rond duurzaamheid, geopolitiek en technologie geven aanleiding opnieuw een publiek alternatief te overwegen. Niet als terugkeer naar het verleden, maar als stap naar een rechtvaardig en toekomstbestendig energiesysteem.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Economieredacteuren nemen je mee in de discussies die zij op de redactie voeren over actuele ontwikkelingen
Source: NRC