De Iraanse filmmaker Jafar Panahi haalt zijn inspiratie altijd uit zijn eigen leven. Voor It Was Just an Accident legde zeven maanden gevangenschap de basis. ‘Vanaf het moment dat ik vrijkwam, besefte ik dat die anderen er nog zaten. De enige manier om mezelf te verlichten, was door een film over hen te maken.’
is filmrecensent en schrijft een column over hedendaagse beeldcultuur.
Niet lang geleden was dit volstrekt ondenkbaar. De Iraanse cineast Jafar Panahi, met zijn kenmerkende zonnebril op, kalmpjes roerend in een kopje koffie in het Ambassade Hotel in Amsterdam. Hij is bezig met een promotietour voor It Was Just an Accident, de film die een Gouden Palm won in Cannes. Een prijs die hij zelf nog op kon halen ook.
Jarenlang was de beroemde regisseur de afwezige aanwezige. Nadat hij internationaal furore had gemaakt met films als The White Balloon (1995), The Circle (2000) en Offside (2006) legde het Iraanse regime hem in 2010 een spreek-, reis- en werkverbod op.
De regisseur werd een naam op een leeg stoeltje bij internationale festivals, een foto bij nieuwsberichten over arrestaties en hongerstakingen. Zichtbaar alleen op het scherm: als hoofdrolspeler in de films die hij stiekem bleef regisseren en die het land uit werden gesmokkeld.
Nu is hij er echt. Al lijkt hij zelf minder onder de indruk van dit contrast. Hij was er wel aan gewend, vertelt hij via een tolk: het niet kunnen reizen, de steunbetuigingen van de internationale filmindustrie. ‘Op den duur wist ik niet beter.’
En filmmaker bleef hij tóch. Het is indrukwekkend hoe Panahi in die dertien jaar standvastig bleef zoeken naar mogelijkheden om zijn werk voort te zetten. Mag hij geen film maken? Dan maakt hij This Is Not a Film (2011), een videodagboek over zijn huisarrest. In Taxi Teheran (2015) duikt hij op als taxichauffeur, die met zijn passagiers praat over bijvoorbeeld de filmrestricties. No Bears (2022) toont Panahi als filmmaker die vanuit een Iraans grensdorpje een film regisseert in Turkije, via zijn laptop. De filmset lonkt als een sirene, een paar kilometer verderop, tegelijkertijd zo dichtbij en tergend onbereikbaar.
In 2022 werd Panahi opgepakt en zat hij zeven maanden in de beruchte Evin-gevangenis. Na een hongerstaking kwam hij op borg vrij en sindsdien heeft hij meer bewegingsvrijheid. Daardoor kon hij een terminaal zieke vriendin in Parijs bezoeken, vertelt hij – degene die zijn werk distribueerde in Frankrijk. ‘Ik heb haar nog drie keer kunnen zien voor ze overleed. Verder heb ik gewoon in Iran gewerkt aan mijn film.’
Dat is dus It Was Just an Accident, een film over een garagist en ex-gevangene die zijn folteraar denkt te herkennen aan zijn voetstappen. Of zit het alleen in zijn hoofd? It Was Just an Accident is een roadmovie, waarbij steeds meer ex-gevangenen aanhaken, die allemaal een eigen mening hebben over wat er met de man – áls hij het is – zou moeten gebeuren.
Nog steeds in het geheim gefilmd trouwens. Een film met deze thematiek was nooit goedgekeurd door de Iraanse overheid. Bovendien: Panahi’s straf lijkt misschien opgeheven, maar ‘ik lig nog altijd onder een vergrootglas’.
U zat zeven maanden in de cel en de contacten met uw medegevangenen legden de basis voor deze film. Was u in de gevangenis filmmaker, een van hen of allebei?
‘Als je daar zit, ben je alleen maar bezig met de tijd die verstrijkt. Je denkt niet aan films. Pas achteraf ga je nadenken: wat ga ik met deze ervaring doen?
‘Mijn medegevangenen kenden mij en respecteerden me als maker. Daarbinnen is iedereen gelijk. De een is hoogleraar aan de universiteit, ik ben toevallig regisseur, maar je zit allemaal in dezelfde situatie.
‘Omdat ik een sociaal geëngageerde filmmaker ben, haal ik altijd mijn inspiratie uit de dingen die ik meemaak, de mensen die ik ontmoet, wat ik zie en hoor. Zeven maanden vastzitten beïnvloedt je blik.
‘Vanaf het moment dat ik buiten kwam, achter me keek en die hoge, witte muur zag, wist ik: ik ben vrij, maar zij zitten daar nog. Dat besef legde een enorme zwaarte op mijn schouders. Met elke dag die verstreek, werd dat gewicht alleen maar zwaarder. Ik moest iets doen. En de enige manier om mezelf te verlichten, was door een film over hen te maken.’
It Was Just an Accident gaat niet over de gevangenis, maar over de periode daarna. Het geeft verschillende antwoorden op de vraag hoe je daarna als mens verder moet leven. Met jezelf en met elkaar.
‘Ik heb verschillende soorten mensen ontmoet in de gevangenis. Op het moment dat je een film gaat maken, probeer je al die verschillende perspectieven zonder oordeel te tonen. Als filmmaker ben ik partijloos. Zelfs de gewelddadige verhoorder mag aan het woord komen. Het oordeel is aan de kijker.
‘Voor mij was de grotere maatschappelijke vraag die eronder ligt belangrijk: hoe gaat de toekomst van Iran eruitzien? Wordt de cirkel van geweld voortgezet of doorbroken? Daar wilde ik het publiek over na laten denken.’
Waarom zijn het vooral geluiden die blijven spoken na die gevangenistijd?
‘Als je wordt verhoord, word je met een blinddoek tegen een muur gezet. Alleen als je antwoorden op papier moet zetten, mag die blinddoek een beetje omhoog. Achter je hoor je voetstappen. Er wordt gepraat. En het enige dat je denkt is: wie is die persoon achter die stem? Hoe oud is hij? Hoe ziet hij eruit? Als je hem buiten tegenkomt, zou je hem dan aan zijn stem herkennen? Dit is een ervaring die alle gevangenen delen.’
Zijn er geluiden die u weer terugbrengen?
‘In mijn film Taxi Teheran laat ik zo’n moment zien. Ik trek plots aan de handrem omdat ik iets hoor, maar mijn passagier weet van niets. Ik stap uit, en ga op zoek naar het geluid. Dan stapt de mensenrechtenadvocaat Nasrin Sotoudeh in. Als ik haar hierover vertel, zegt ze dat alle ex-gevangenen momenten hebben waarin ze de stem van hun verhoorder denken te horen. En welk geluid mij persoonlijk terugbrengt? Het kan van alles zijn. Je weet het pas als het je overkomt.’
Jafar Panahi (1960) groeide op in een arbeidersgezin en raakte als 10-jarige in de ban van de camera nadat hij zelf een rolletje had gespeeld in een korte film. Na de Iran-Irakoorlog, waar hij als cameraman werkte voor het leger, begon hij aan de filmacademie. Hij leerde het vak als assistent van zijn mentor, de Iraanse grootmeester Abbas Kiarostami. Zijn zoon Panah Panahi werkt ook als filmmaker – die werkt wel altijd met vergunningen.
U moet nog altijd filmen in het geheim. Went dat ooit, stiekem moeten filmen, materiaal het land uitsmokkelen?
‘Uit ervaring weten we inmiddels op welke manieren je toch een film kunt maken als het verboden is. Maar elke film heeft zijn eigen methode. Voor It Was Just an Accident zijn we begonnen op afgelegen plekken, weg van de drukte en het toeziend oog van de autoriteiten. Daarna zijn we langzaam de stad ingetrokken. Daar hebben we eerst vanuit de auto gedraaid; pas op het allerlaatst brachten we de camera naar buiten. Ik ben altijd bang dat ze komen en de film in beslag nemen, zodat die niet kan worden afgemaakt. Elke dag sta ik op met die angst.’
Heeft u het daarover met de cast en crew?
‘Zij kennen die stress ook, maar we benoemen het zelden. Het gevoel dat we vooral delen, is dat we iets ondernemen dat heel belangrijk is. We zijn de film constant aan het redden met zijn allen – zo voelt het.’
U bracht ook humor in de film. Met agenten die een pinautomaatje bij zich hebben voor de steekpenningen, bijvoorbeeld. Waarom is dat belangrijk?
‘Ik heb er bewust voor gekozen om de film een zekere lichtheid te geven, tot de laatste 20 minuten. Zodat het einde de kijker des te meer raakt. Dat het geluid van de voetstap op het moment dat je de bioscoop verlaat ook weerklinkt in jou. Het zou niet hetzelfde zijn als de hele film zo zwaar zou zijn.
‘Dat lichte is ook cultureel bepaald – over heftige dingen maken we grappen in Iran. Al moet ik zeggen dat er in het buitenland harder om de film wordt gelachen. Zo blijken sommige mensen het grappig te vinden dat de mensen die de mogelijke verhoorder willen vermoorden, wél besluiten om zijn vrouw naar het ziekenhuis te brengen. Dat heeft misschien ook iets surrealistisch, maar zo is de werkelijkheid soms in Iran.
‘Tijdens de 12-daagse oorlog, bijvoorbeeld, hebben Israëliërs de Evin-gevangenis gebombardeerd, waar ik eerder zat. Die bom viel op de ingang, de gevangenen konden dus zo naar buiten lopen. Maar ook de plek waar de verhoren plaatsvonden, was ingestort. Daar lagen verhoorders onder het puin. In plaats van dat de gevangenen ontsnapten, gingen ze hen helpen. Vind jij dat grappig?’
Nee, voor mij toont het aan dat menselijkheid uiteindelijk overwint.
‘Ik heb er bij het schrijven van de ziekenhuisscène ook nooit bij stilgestaan dat mensen het geestig zouden kunnen vinden. Maar dat pinautomaatje was wel bedoeld als grap natuurlijk.’
Fantaseert u weleens over wat u zou maken als alles kon?
‘Ik kan niet werken los van de omstandigheden waaronder ik leef. Als sociaal geëngageerd filmmaker voed ik me met wat er gebeurt. Momenteel wil ik heel graag een ouder project oppakken over de Iran-Irakoorlog. Ik ben tussen 2006 en 2011 bezig geweest met vergunningen, en had bijna alles geregeld toen de autoriteiten argwanend werden. Waarom wil uitgerekend Panahi hier een film over maken? Misschien had een andere regisseur toestemming gekregen, maar ik niet, omdat ik ben wie ik ben.
‘Mijn onderbuik zegt dat het een prachtige film kan worden en de thematiek is internationaal actueel. Ik denk er daarom over om hem ergens anders te gaan maken.’
Dat is nogal een stap voor iemand die het zo belangrijk vindt om films in Iran zelf te blijven maken.
‘Mijn droom blijft uiteraard dit in Iran te filmen. Ik wil altijd het allerliefst dat mijn landgenoten mijn publiek zijn. Maar wat moet je als je geen toestemming krijgt? Ik had ook liever gezien dat Iran It Was Just an Accident had ingestuurd voor de Oscars. Nu doet Frankrijk dat. Je kan wel wensen hebben, maar als je niet in de juiste omstandigheden leeft, pas je je aan.’
Tussen 2010 en 2023 kon u het land niet uit. Nu reist u sinds Cannes de hele wereld over. Hoe bevalt dat?
‘Eerlijk gezegd: ik vond het voorheen aangenamer.’
Echt? Waarom?
‘Omdat ik niet kon reizen, had ik alle tijd om na te denken over mijn volgende film. Nu zit ik hier, doe ik interviews en breng ik het grootste deel van de tijd door in het vliegtuig. Dat voelt als tijdverspilling.’
Maar u kunt toch ook in het vliegtuig nadenken over nieuwe films?
‘In het vliegtuig ben ik tegenwoordig zo moe dat ik alleen maar kan slapen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant