Close-up De kijker wordt steeds vaker uitgenodigd een ‘fly on the wall’ te zijn bij iets wat op echte therapiesessies lijkt, ook tijdens IDFA.
Beeld uit My word against Mine.
Voor veel mensen klinkt het waarschijnlijk als hun ultieme nachtmerrie: dat de hele wereld kan meeluisteren met wat ze delen met een therapeut, psycholoog of psychiater in een behandelkamer. En zoals de vermaarde New Yorkse psycholoog dr. Orna Guralnik deze zomer stelde in een podcast van filmvakblad Variety: „Privacy is de eerste regel van het spel dat we spelen.”
Toch lijken therapiedocumentaires – waarbij de kijker wordt uitgenodigd een ‘fly on the wall’ te zijn bij iets wat op een echte therapiesessies lijkt – aan een opmars bezig. Dat genre is tegenwoordig vrij mainstream, net als podcasts en boeken waarin psychologen een blik gunnen in hun praktijk. Guralnik werd geïnterviewd door Variety omdat ze, ondanks haar voorliefde voor privacy, al enkele jaren te zien is in de HBO-serie Couples Therapy. Hierin bespreken echte koppels hun relatie- en andere problemen voor de camera met haar. De serie werd een enorme hit. Dichter bij huis was er Therapie van Human, dat „intieme gesprekken” liet zien tussen therapeut en cliënt „die normaliter achter gesloten deuren plaatsvinden”.
Ook tijdens IDFA zijn dit jaar verschillende documentaires te zien die hun verhaal vertellen via – soms schokkende – therapiesessies van de hoofdpersonen. Zo is er bijvoorbeeld het aangrijpende The Sessions van Sien Versteyhe, waarin we de traumaverwerkingstherapie volgen van een Belgische studente. Ze werd verkracht in haar studentenkamer door iemand die ze aanvankelijk vertrouwde. De studente zelf blijft grotendeels buiten beeld, maar de kijker hoort haar gesprekken tijdens EMDR-sessies met een behandelaar. Tussen de sessies door informeert ze over de voortgang van de klacht die ze heeft ingediend bij de politie.
My Word Against Mine van Maasja Ooms, die volgend jaar ook in de bioscoop komt, toont uiteenlopende mensen die stemmen horen in gesprek met psychiater Dirk Corstens en andere hulpverleners. Tijdens deze gesprekken praat Corstens niet alleen met de patiënten óver de stemmen in hun hoofd, maar ook mét de stemmen zelf – door de mond van de patiënten wier levens ze soms domineren. Hier blijven juist de hulpverleners buiten beeld, niet de patiënten.
Het levert twee indringende films op die buitenstaanders inzicht bieden: dat therapie geen wondermiddel is bij trauma’s, over de soms gruwelijke of tragische wortels van de stemmen in iemands hoofd. The Sessions en My Word Against Mine zijn dus absolute aanraders tijdens IDFA.
De stijgende populariteit van de therapie-docu lijkt samen te hangen met het verdwijnen van het taboe op therapie. Een goede zaak. Een kennis die therapeut is, wees me er bovendien op dat sommige van haar patiënten zich geïsoleerd voelen: ze denken dat alleen zij worstelen met hun psychiatrische aandoening. Voor hen kan het genre een verademing zijn. Zo zien we hoe het een van de geportretteerden in My Word Against Mine helpt als Corstens voorrekent dat tien procent van de bevolking wel eens stemmen hoort.
Toch bleef ik na het kijken achter met een knagende twijfel. Therapie-docu’s zijn een van de weinige filmniches waarbij ik nog een extreem gevoel van voyeurisme ervaar, bijvoorbeeld als Corstens in gesprek gaat met ‘de stemmen’ en je als toeschouwer het gevoel krijgt mee te kijken in iemands onderbewuste. De makers van My Word Against Mine en The Sessions lijken integer om te gaan met hun onderwerp, maar voyeurisme verkoopt, dat is bekend. Hoeveel en wat laat je zien als maker? Is er geen risico van een glijdende schaal, dat steeds meer en steeds extremere psychiatrische aandoeningen en trauma op het scherm verschijnen? En wat is de motivatie van de geportretteerden en therapeuten om zich te laten filmen? Voer voor gesprek nu deze vertelvorm steeds populairder wordt, lijkt me. Dat kan gelukkig ook tijdens IDFA. Van zowel Ooms’ films als die van Versteyhe zijn er vertoningen met een gesprek achteraf tijdens het festival.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC