Asielopvang België faalt in de opvang van vluchtelingen, stellen ngo’s én Nederland. Enkele gezinnen die op straat belandden, hebben een strafrechtelijke aanklacht ingediend tegen de minister. Sommige burgers bieden nu zélf opvang aan gevluchte families.
De Afghaanse Farhad, zijn vrouw en hun twee kinderen verblijven al ruim twee maanden bij een Brusselse familie.
Zij schaamt zich. Hij schaamt zich. Zij voor haar regering, haar thuisland België, dat gevluchte „families met kinderen op straat laat slapen”. Daarom besloot Liora Gancarski, een Brusselse lerares, haar huis te delen met een Afghaanse familie. Farhad, ineengedoken op de bank met naast zich zijn vrouw en twee kinderen, geneert zich voor hun aanwezigheid: „Ik had niet gedacht dat we hier zo lang zouden verblijven.”
De sfeer in de huiskamer in Ukkel, een Brusselse gemeente bekend om haar vrijstaande woningen, is gelaten. Wat „een paar nachten” aan onderdak had moeten zijn, is inmiddels uitgegroeid tot ruim twee maanden. „Geen idee hoelang dit nog gaat duren, maar ik zet ze niet op straat”, zegt Gancarski beslist, een theekop op de salontafel verplaatsend, die nét niet wordt omgegooid door de grijpgrage handen van de jongste Afghaanse zoon.
Kirrend lopen de twee peuters – van anderhalf en tweeënhalf jaar oud – door de woonkamer. Spelend met een keukenrol, de vitrage, een tennisbal. De Afghaanse ouders (hij is 25 jaar, zij 20) corrigeren stoïcijns, her en der breekt een glimlach door. Ze komen weinig in dit deel van het huis, op de keuken na. Het liefst trekken ze zich terug in hun domein: een vochtige kelderruimte waar ze gebruik maken van een kleine badkamer en slaapkamer, met een extra matras op de grond. Opgevrolijkt door een Mickey Mouse-laken en Winnie de Poeh-knuffel.
„Dit zou hulp van de overheid moeten zijn, niet van een gezin”, zegt Farhad, naar de grond kijkend. „We zullen hen dankbaar blijven tot het einde van ons leven.” Het gezin accepteerde de hulp, aangeboden via het netwerk van Vluchtelingenwerk Vlaanderen, na twaalf nachten in een tent in het centrum van Brussel te hebben geslapen. Op advies van hun advocaten blijft hun achternaam ongepubliceerd.
Lerares Liora Gancarski, die de Afghaanse familie onderdak biedt in haar huis in Brussel, met haar pleegzoon Hassan.
De Afghaanse familie zou oorspronkelijk maar een paar nachten blijven.
Ook in Griekenland, waar het gezin dit voorjaar na een vlucht voor de Taliban arriveerde en een asielstatus kreeg, belandden ze op straat. „Na drie maanden hoorden we van de autoriteiten: je hebt nu papieren, zoek zelf maar een huis en een baan”, vertelt Farhad. „Maar zonder adres kon ik geen werk vinden, en zonder werk geen huis.”
Het gezin is een van de vier migrantenfamilies die de Belgische minister van Asiel en Migratie Anneleen van Bossuyt (N-VA) begin vorige maand strafrechtelijk hebben aangeklaagd voor „onmenselijke en onterende behandeling” en het „in gevaar brengen van personen”. Zo staat het in de aanklacht die NRC in handen heeft. Dat een minister persoonlijk wordt aangeklaagd, is volgens Belgische media „zeer uitzonderlijk”. Zelf zegt ze dat het iedereen vrij staat gerechtelijke stappen te ondernemen.
Sinds begin augustus is het Belgische asielbeleid verscherpt. Migranten die in België vragen om „internationale bescherming”, maar al asiel hebben gekregen in een ander EU-land, krijgen geen opvang meer. Van de Dienst Vreemdelingenzaken en Fedasil (verantwoordelijk voor respectievelijk onderzoek en opvang) krijgen deze migranten te horen dat ze enkel recht hebben op medische hulp. Bij dringende medische gevallen of bij grote kwetsbaarheid, zoals in het geval van alleenstaande minderjarigen, kan besloten worden toch opvang te verlenen.
Daarmee is er een einde gekomen aan jaren van standaard EU-migratiebeleid. Tijdens het onderzoek naar de reden van het doorreizen had een aanvrager recht op opvang en juridische hulp. Als bleek dat er een goede doorreisreden was, verleende België in veel gevallen uiteindelijk asiel. Bijvoorbeeld als het Europese land van aankomst, dat volgens de zogeheten Dublinverordening verantwoordelijk is voor de behandeling van de asielaanvraag, niet aan zijn plichten tegenover de vluchtelingen voldeed. Nu de opvang wegvalt, vervalt volgens ngo’s en advocaten ook de kans op een eerlijk proces.
Minister Van Bossuyt kijkt er anders naar. „België heeft jarenlang méér dan zijn eerlijke deel gedaan binnen Europa”, stelt zij. Volgens het ministerie van Migratie is de „kentering ingezet”. In maanden die „traditioneel pieken” is er een daling van het aantal asielaanvragen, naar 21 procent in september en naar verwachting zo’n 38 procent in oktober. Dat zijn veel scherpere dalingen dan het Europees gemiddelde, zegt minister Van Bossuyt.
„Het nieuwe Belgische beleid past in een groter Europees debat over solidariteit”, zegt Andrew Geddes, directeur van het Migration Policy Centre van het European University Institute (EUI) in Fiesole (Italië). In het Europees Migratiepact, dat in juni 2026 van kracht wordt, is een gemeenschappelijk asielstelsel opgenomen, waarbij asielzoekers eerlijker moeten worden verdeeld over de EU-landen. Dat kan door opvang te verlenen óf een financiële bijdrage te leveren aan andere opvanglanden, denk aan aankomstlanden zoals Italië of Griekenland – het zogenoemde „flexibele solidariteitsprincipe”, zegt Geddes.
In het federaal regeerakkoord (2025-2029) schrijft de Belgische regering mogelijk „een beroep te doen op de financiële bijdrage”, wanneer de uitvoering van het migratiepact „praktisch niet haalbaar” blijkt, de asielinstroom „heel hoog” blijft en „veel EU-lidstaten hun verantwoordelijkheid niet nemen”. Hoogleraar Geddes denkt dat het spanningsveld rond het Europese solidariteitsprincipe daarmee niet verdwijnt.
België schiet al sinds 2021 tekort in adequate huisvesting en bescherming van mensenrechten van asielzoekers, schrijft Amnesty International in een rapport van april dit jaar. Alleenstaande mannen worden sinds augustus 2023 standaard geweigerd, ondanks negatief advies van de Belgische Raad van State. Destijds werd die uitsluiting uitgelegd als een noodzaak om „te vermijden dat gezinnen met kinderen op straat komen”.
In juli oordeelde de Nederlandse Raad van State dat Nederland alleenstaande mannelijke asielzoekers niet mag terugsturen naar België vanwege „systeemfalen” van de Belgische autoriteiten. „De gebreken in de opvangsituatie zijn zodanig structureel dat deze groep bij terugkeer in België het risico loopt op straat terecht te komen en niet langer te kunnen voorzien in hun meest elementaire levensbehoeften van ‘bed, bad en brood’. Dat is in strijd met mensenrechten”, aldus de uitspraak.
Volgens minister Van Bossuyt moet het strengere beleid, waarbij gezinnen niet worden gespaard, het ‘asielshoppen’ stoppen. Zo’n 37,5 procent van de asielaanvragen in België in 2024 was afkomstig van mensen die al bescherming kregen of een lopende aanvraag hadden in een ander EU-land. „Daarover zijn we glashelder: die moeten zo snel mogelijk terugkeren naar dat land”, zegt Van Bossuyt in een reactie aan NRC.
Ook de regels rond gezinshereniging zijn aangescherpt, met hogere inkomensvoorwaarden, wachttijden en een minimumleeftijd van 21 jaar. Wie via zijn kinderen een herhaalde asielaanvraag indient, verliest zijn recht op opvang. Sociale bijstand komt pas in zicht voor wie vijf jaar in België verblijft. Ook de ‘noodopvang’ in hotels wordt afgebouwd. „Opvang moet menswaardig maar sober blijven”, aldus de minister.
Het gezin leeft vooral in de kelderruimte waar ze gebruik maken van een kleine badkamer en slaapkamer, opgevrolijkt door een Mickey Mouse-laken en Winnie de Poeh-knuffel.
Een „makkelijke beslissing” was het volgens de minister niet. Maar, stelt ze: „ons systeem is volledig overbelast. Asiel draait om bescherming, niet om het uitkiezen van het meest welvarende land.” Volgens opvangdienst Fedasil was de bezettingsgraad van de opvang begin oktober 93 procent, op een capaciteit van 35.270 plaatsen. De wachtlijst telt 1.827 personen.
Van Bossuyt: „De deuren van onze terugkeercentra staan open. Op straat slapen is dus helemaal niet nodig.” Dan, scherper: „Waarom kiezen deze mensen toch voor de straat, wie vertelt aan hen dat ze het moeten blijven proberen? Helaas zijn dat vaak activistische advocaten en organisaties die medeverantwoordelijk zijn voor de situatie.”
„Dit is een directe aantasting van het recht op asiel, en zelfs een aanval op de rechtspraak”, reageert Farah Feguy, een van de advocaten achter de aangifte van de gezinnen. „De gezinnen die wij zien, slapen niet uit overtuiging op straat. Ze hebben geen alternatief. Zonder opvang hebben ze geen sociaal begeleider, geen toegang tot juridische hulp.”
De minister dwingt hen in feite afstand te doen van het recht op asiel door hen naar een terugkeercentrum te verwijzen, vindt Feguy. Ze benadrukt dat het probleem niet bij de gezinnen ligt, maar bij de uitvoering van het beleid. „België straft hiermee de slachtoffers van het falende Griekse systeem.”
Wat vooral kwaad bloed zet bij de advocaten is het feit dat de minister rechterlijke uitspraken die „iets anders beweren dan wat zij blijft volhouden”, negeert én „expliciet opdracht geeft aan opvanginstantie Fedasil om rechterlijke uitspraken niet uit te voeren”. Estelle Didi, advocaat van Farhad en zijn familie, licht toe: „Ik heb al twee keer een zaak voor ze gewonnen: de Belgische rechter heeft het recht op opvang erkend. Maar wat is er gebeurd tussen het ‘ja’ van de rechter en de huidige ‘non-oplossing’? Helemaal niets.”
Het beleid is, volgens de advocaten, „bewust hard, bedoeld om anderen af te schrikken bescherming in België te zoeken”. Daardoor belanden gezinnen met jonge kinderen in „kou, honger en onzekerheid”. Begin deze maand werd bekend dat minister Van Bossuyt bereid is met de Taliban te praten over de terugkeer van Afghanen uit België. Een „pragmatische keuze” aldus de minister, die de ngo’s en advocaten schokte.
Opvangmoeder Gancarski schenkt nog wat thee bij. Via Google Translate vraagt ze – vertaald in Dari-Perzisch, de taal die de familie spreekt – of alles goed met ze gaat. Er wordt mat geknikt. Het nieuwe Belgische beleid is twee dagen voor de aankomst van de familie ingegaan. Sinds augustus hebben zo’n tweehonderd asielzoekers, onder wie ruim veertig gezinnen, geen opvang gekregen. „We wisten niets van de nieuwe Belgische wet”, zegt Farhad. „Hadden we dit geweten, waren we nooit gekomen.”
De regering-De Wever gaf bij haar aantreden in februari aan te streven naar het „strengste migratiebeleid dat je in Europa kunt voeren” om van migratie weer een „positief verhaal” te maken – met meer focus op arbeids- en studiemigratie.
Volgens Jean-Nicolas Beuze, hoofd van de EU-vertegenwoordiging van de VN-vluchtelingenorganisatie UNHCR, heerst er een onterechte publieke perceptie dat België wordt ‘overspoeld’. België laat volgens Beuze zien hoe de politiek het Europese asielstelsel kan uithollen. Wat nu gebeurt, „reflecteert een politieke keuze, geen onvermijdelijke omstandigheden”.
Beuze: „Als één land minder doet dan de rest, zullen mensen zich verplaatsen naar landen waar ze beter worden behandeld. Daarmee verstoort België de harmonisatie tussen de 27 lidstaten.” Het gevolg is volgens Beuze dat de ondergrens van solidariteit in de EU langzaam verschuift, en dat andere landen zich erachter kunnen verschuilen.
In Nederland ziet Beuze dat gevaar concreet worden. Zo wordt België als voorbeeld genoemd in het PVV-verkiezingsprogramma. „Precies het verkeerde signaal”, zegt hij. „Je mag een schending van de wet niet gebruiken als rechtvaardiging om zelf de wet te schenden.”
„Ik had niet gedacht dat we hier zo lang zouden verblijven”, zegt Farhad.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Source: NRC