Pijnlijke beslissingen afschuiven op politieke rivalen is een beproefde strategie om het eigen hachje te redden. Maar uit onderzoek blijkt dat burgers het vooral waarderen als politici eerlijk zijn over moeilijke besluiten.
Het afschuiven van schuld op externe politieke spelers, zoals de EU, is een beproefde manier om de eigen legitimiteit te redden bij moeilijke beleidskeuzes. Ook de coalitiepartijen in het demissionaire kabinet toonden zich gevoelig voor deze reflex: door de kabinetsval toe te schrijven aan krachten die hun rigoureuze rechtse beleidsagenda zouden hebben gedwarsboomd, hoopten ze gezichtsverlies te voorkomen. Ons recent verschenen onderzoek laat echter zien dat deze strategie zelden loont. Voor veel kiezers werkt ze zelfs averechts.
Het langdurig polariseren en dralen van het kabinet-Schoof – en eerder de kabinetten van Rutte – bij het nemen van beslissingen over grote dossiers als stikstof en migratie, is tekenend voor het bestuurlijk onvermogen dat de politiek in zijn greep houdt. Dat gedrag ondermijnt het vertrouwen van burgers in de politiek en overheid.
Over de auteurs
Thijs Lindner is postdoc in de politieke sociologie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Asya Zhelyazkova is universitair hoofddocent Europese Politiek en Openbaar Beleid aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. Agnieszka Kanas is universitair hoofddocent Openbaar Beleid en Politiek aan de Erasmus Universiteit Rotterdam.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Wie dat vertrouwen wil herstellen, moet pijnlijke keuzes niet verdoezelen, maar uitleggen. Burgers willen serieus genomen worden en zo’n beleidskeuze begrijpen. De manier waarop politici zulke besluiten communiceren, is daarbij cruciaal: in die uitleg wordt het fundament gelegd voor vertrouwen en draagvlak.
Uit ons onderzoek – uitgevoerd onder representatieve groepen in Nederland en Duitsland – komt een helder beeld naar voren van wat burgers verwachten van deze politieke communicatie. Kiezers blijken veel minder gevoelig voor verwijtende boodschappen dan vaak wordt gedacht. Vooral het afschuiven van schuld op andere politieke spelers werkt averechts. Onze bevindingen schetsen een hoopvol beeld: burgers verlangen naar politici die verantwoordelijkheid nemen voor pijnlijke beleidskeuzes.
Bewindspersonen hebben grofweg twee manieren om hun pijnlijke beleidskeuze uit te leggen: ze nemen verantwoordelijkheid voor hun keuzes of ‘tonen zich responsief’: ze luisteren naar burgers bij de verdere uitvoering nadat het pijnlijke besluit is genomen. Voor traditionele bestuurspartijen is dat vertrouwd terrein. Populisten voelen zich echter minder gebonden aan deze twee – laten we zeggen – meer beschaafde tactieken.
Zij grijpen eerder naar een derde strategie: het afschuiven van schuld op anderen, beter bekend als het politieke moddergooien. Die stijl zagen we bijvoorbeeld bij Geert Wilders, die eerdere kabinetten en de Europese Unie geregeld tot zondebok maakte wanneer hij zijn plannen niet uit kon voeren. Onder experts leeft het idee dat zulke pessimistische en polariserende boodschappen aanslaan bij kiezers. Daardoor raken steeds meer politici – ook buiten de populistische flank, zoals bij de VVD– in de verleiding om die stijl over te nemen en inhoudelijke verantwoordelijkheid te ontwijken.
In ons onderzoek keken we hoe deze drie communicatiestrategieën (verantwoordelijkheid nemen, schuld afschuiven op een externe speler en burgers betrekken bij de uitvoering) het maatschappelijk draagvlak voor pijnlijke beleidskeuzes beïnvloeden. We richtten ons op gevoelige, EU-gerelateerde thema’s: immigratie, klimaat en digitale privacy. Op die terreinen botst de nationale uitvoering vaak met Europese besluitvorming, wat vaak tot scherpe reacties leidt.
Deelnemers kregen realistische, maar fictieve beleidsvoorstellen voorgelegd: van het openen van extra asielzoekerscentra tot het vervangen van landbouwgrond voor natuur of het delen van persoonsgegevens met de overheid. Zo konden we zien hoe burgers reageerden op een communicatiestrategie. Daarbij maakten we onderscheid tussen de nationale overheid of een lokale gemeente die het beleid uitvoert.
De resultaten laten zien dat een overheid die verantwoordelijkheid neemt voor pijnlijke beslissingen het draagvlak voor beleid vergroot. Dit effect is het sterkst bij migratie: burgers zien dit als een kerntaak van de nationale overheid. Zij verwachten dat de regering besluiten neemt over grenzen en asiel, terwijl klimaatbeleid volgens hen eerder lokaal moet worden opgepakt.
De populaire reflex om de schuld naar Brussel te schuiven blijkt daarentegen weinig effectief en kan zelfs het draagvlak ondermijnen. Op lokaal niveau sorteert afschuiven een negatief effect: burgers keren zich af van het beleid. En wanneer een ministerie deze strategie gebruikt, verandert er vrijwel niets aan de steun voor beleid: deze neemt niet toe.
Opvallend is dat ook luisteren naar burgers bij de verdere uitvoering nadat het pijnlijke besluit is genomen, geen verschil maakt. Waarschijnlijk ervaren mensen dat als mosterd na de maaltijd: zij geloven dan niet dat hun betrokkenheid nog iets uitmaakt.
Onze bevindingen schetsen een hoopvol beeld van wat burgers verlangen van politiek leiderschap. Wie verantwoordelijkheid neemt voor moeilijke beslissingen vergroot in veel gevallen draagvlak voor het beleid, veel meer dan wie de schuld afschuift op, bijvoorbeeld, Brussel. Burgers willen leiders die eerlijk zijn over wat er op het spel staat, die hun keuzes uitleggen en de consequenties daarvan durven dragen. Met dat soort politiek gedrag blijft Nederland bestuurbaar, toekomstbestendig en democratisch weerbaar.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant