Amerikaanse politiek De Republikeinen van Donald Trump zijn te verslaan, lieten de landelijk dolende Democraten dinsdag zien bij vier verkiezingen. Drie electorale trends in de uitslagen bevatten een waarschuwing voor de president en zijn partij.
De linkse Democratische kandidaat Zohran Mamdani won overtuigend het burgemeesterschap van New York.
De Democraten hebben dinsdag laten zien dat de regerende Republikeinse Partij tien maanden na het aantreden van president Trump electoraal kwetsbaar is. In zowel de strijd om het burgemeesterschap van New York als in die om gouverneursposten in New Jersey en Virginia wonnen kandidaten van de Democratische Partij met relatief ruime marges. Ook een referendum over een voor Democraten gunstige kieskaart in Californië werd gewonnen.
Terwijl ze landelijk nog zeker een jaar tot de oppositie veroordeeld is, vormen de drie zeges daarmee een belangrijke opsteker voor de al een jaar dolende Democratische Partij. En moet de uitslag zeker drie alarmbellen laten afgaan in het Witte Huis en binnen Trumps partij.
Donald Trump en zijn Republikeinen wonnen vorig jaar het Witte Huis en beide kamers van het Congres op twee centrale campagnethema’s: de economie en migratie. Kiezers wilden orde aan de zuidgrens, waar dagelijks duizenden immigranten het land binnen konden lopen. En bijna elke Amerikaan klaagde over de gestegen kosten van levensonderhoud, nadat de inflatie onder zittend president Biden kort na de coronapandemie plots hoog opliep.
Op zijn eerste speerpunt heeft Trump geleverd: de grens met Mexico zit potdicht en mensen zonder verblijfspapieren worden door zijn regering met veel federaal machtsvertoon de VS uitgezet. Maar over de economie zijn kiezers tien maanden na zijn aantreden minstens zo ontevreden als bij zijn uitverkiezing, najaar 2024. De inflatie is gestabiliseerd rond de 3 procent en de macro-economische groei is op orde, maar veel burgers klagen daar (te) weinig van te profiteren. In een dinsdagavond bekendgemaakte exitpoll van CNN klagen veel kiezers over de staat van de economie en geven velen aan dat ze met hun stem ook een boodschap aan Trump wilden afgeven.
Dit kan niet als een verrassing komen nu veel meer Amerikanen economische onzekerheid ervaren. Een belangrijke graadmeter hiervoor is het consumentenvertrouwen, dat maandelijks wordt gepeild door de universiteit van Michigan. Na een eerdere korte dip rond Trumps openingsschot in zijn mondiale heffingenoorlog, begon dit voorjaar, is dit cijfer de afgelopen weken opnieuw gekelderd. Het bevindt zich nu rond hetzelfde niveau als juli 2022, toen de prijzen begonnen op te lopen.
Trump muntte die inflatie tijdens de campagne effectief als ‘Bidenflation’ en beloofde haar niet alleen te beteugelen, maar prijzen zelfs te kunnen verlagen. Ook na zijn aantreden wees hij nog maandenlang op de ‘puinzooi’ die hij van zijn voorganger erfde. Dinsdag bleek dat zijn Republikeinen hier niet meer mee wegkomen. Onvrede over de hoge huizenprijzen, de in verschillende staten fors gestegen elektriciteitsprijzen en oplopende zorgverzekeringskosten worden nu Trumps partij aangerekend.
Democraten vonden verschillende manieren om hier op in te spelen. In New York veroverde de ‘socialistische democraat’ Zohran Mamdani afgetekend het burgemeesterschap (met de helft van de stemmen) in een driestrijd met een onafhankelijke oud-Democraat en een Republikein. De charismatische 34-jarige deelstaatpoliticus bouwde zijn succesvolle campagne volledig rond de ‘cost of living’-crisis in de stad. Hij trapte deze af door nadrukkelijk eerst vooral te luisteren. Bijvoorbeeld door New Yorkers voor Instagram- en TikTok-videos te bevragen waarom ze in 2024 naar Trump waren overgestapt. Op basis van die straatinterviewtjes formuleerde hij concrete, ultrakorte verkiezingsslogans als ‘bevries de huren’ en ‘gratis bussen’.
In New Jersey won de oud-marinepiloot Mikie Sherrill het gouverneurschap juist door zich als centrum-Democraat te profileren. Haar van oudsher ‘blauw’ stemmende staat schoof de afgelopen cycli steeds meer op naar de Republikeinen: won Biden er in 2020 nog ruim (+16 procentpunt) van Trump, vier jaar later was Harris’ zege (+6) er veel nipter. Met een campagne waarin Sherrill betaalbare woningen, scholen en elektriciteit beloofde, won ze veel ruimer (circa +13) dan Harris vorig jaar.
In Virginia zijn kiezers minder somber over de economie, aldus de CNN-peiling. Maar ook hier won de Democratische kandidaat het gouverneurschap ruim na een campagne waarin vooral economische thema’s centraal stonden.
De Democraten verloren vorig jaar mede de verkiezingen omdat hun campagne te zeer op twee gedachten hinkte: enerzijds een ‘eigen’, optimistisch verhaal vertellen óf anderzijds wijzen op het autocratische gevaar dat zou uitgaan van een tweede termijn voor Trump. Hun waarschuwingen over Trumps anti-democratische neigingen zijn goeddeels uitgekomen. Zo heeft de president de aanval geopend op mediabedrijven, topuniversiteiten, advocatenkantoren, de Washingtons bureaucratie en op politici en magistraten die die hem eerder dwars zaten.
Verrassender dan deze wraakcampagne zelf, is het gebrek aan verzet ertegen, vinden veel progressieve kiezers. De gerechtelijke macht remt Trump hier en daar nog af, maar zonder meerderheden in het Congres kunnen de landelijke Democraten er politiek weinig tegenover stellen. Pas bij de Congresverkiezingen in november 2026 kan de oppositiepartij (mogelijk) het Huis van Afgevaardigden heroveren.
Bij zulke ‘midterms’ verliest de partij van de president halverwege diens termijn altijd een fors aantal zetels. Trump lijkt daarnaast te beseffen dat veel Republikeins beleid impopulair is. In de enige betekenisvolle wetgeving die zijn partij doorvoerde (de One, Big Beautiful Bill) werden de belastingen voor de allerrijksten verlaagd, terwijl het toch al schrale Amerikaanse sociale vangnet verder werd versoberd. Om een afstraffing bij de midterms te voorkomen heeft hij Republikeinse bestuurde staten daarom opgeroepen om extra Huis-zetels te ‘regelen’ door de kiesdistricten in hun voordeel te trekken. Texas hertekende de kaart zo partijdig dat de regeringspartij op vijf extra zetels kan rekenen.
Veel progressieve kiezers zien de democratie bedreigd en willen niet wachten tot najaar 2026. Dat Trump afgeremd moet worden, nu er nog enigszins eerlijke verkiezingen mogelijk zijn, wordt vooral door Democratische gouverneurs en burgemeesters begrepen. Anders dan hun partijgenoten in Washington beschikken zij immers wél over de uitvoerende macht om Trump dwars te zitten – al is het dan ‘slechts’ op lokaal- of staatsniveau.
Ook de volgende New Yorkse burgemeester Mamdani laat zich niet intimideren door Trump, die dreigt zijn stad federale fondsen af te pakken. Hiernaar gevraagd stelde hij maandag: ,,Ik zal dit aanzien voor wat het is: een dreigement. Het is niet de wet. Te vaak doen we alsof alles dat uit Trumps mond komt al legaal is, alleen maar vanwege de status van degene die het zegt. Het wordt tijd om op te staan tegen die pestkoppen. [..] Het wordt tijd om terug te vechten.”
Niet alleen blijken Democratische kiezers zulke strijdbaarheid te waarderen, ze zijn zelfs te porren voor on-democratische manoeuvres, bleek dinsdag in Californië. De ambitieuze gouverneur Gavin Newsom heeft zich daar opgeworpen tot leider van het verzet tegen Trump, door een referendum uit te schrijven over de vraag of zijn staat de kiesdistricten zo mag hertekenen dat ze de Texaanse zetelgreep neutraliseert.
In 2010 stemde de staat nog ruim voor het instellen van een commissie die sindsdien op onpartijdige wijze de kieskaart vaststelt. Californiërs bleven hier enthousiast over, maar Newsom voerde aan dat Trump desnoods met zijn eigen wapens moet worden bestreden. In de vroege Nederlandse woensdagochtend werd in de westelijke staat nog volop geteld, maar al direct na het sluiten van de stembussen werd door persbureau AP voorspeld dat Proposition 50 is aangenomen. Onduidelijk is nog met welke marge – en of die bijvoorbeeld ruimer is dan de meerderheid waarmee vijftien jaar geleden het voorstel werd aangenomen dat juist een eerlijke kaart regelde.
Trump heroverde vorig jaar de macht door een bontere kiezerscoalitie te smeden dan tijdens zijn eerdere twee gooien naar het Witte Huis, in 2016 en 2020. Vooral de steun die hij kreeg van kiezers met een Latijns-Amerikaanse immigratieachtergrond hielpen hem aan de winst. Ze vielen niet alleen voor zijn economische beloftes of de conservatieve Republikeinse standpunten over abortus of transgenders, maar velen steunden ook zijn strenge grensbeleid en ‘massadeportaties’.
In New Jersey wonen vooral in het noordoosten van de staat veel latino’s en andere kiezers van kleur, van wie velen vorig jaar in grote getale overstaken naar Trump. Beide kandidaten probeerden de hispanic-stem te winnen door regelmatig een paar ingestudeerde woordjes Spaans te spreken. De winnende Democratische gouverneurskandidaat Sherrill sprak vooral over de economie, maar ook over de uitwassen van Trumps uitzettingsbeleid.
In de eerste uitslagen bleek dinsdagnacht dat de Republikeinen juist in de noordoosthoek van New Jersey veel steun hebben verloren. Dit zou aansluiten bij recente opiniepeilingen waaruit blijkt dat latino’s sterker dan andere kiezersgroepen groeiende bedenkingen hebben bij Trump na zijn eerste tien maanden.
Toen Trump vorig jaar over ‘massadeportaties’ sprak, hoorden veel latino’s daarin dat alleen illegalen mét een strafblad zouden worden uitgezet, niet hun ongedocumenteerde tante of broer die nooit met justitie of politie in aanraking kwam. Toch is dat laatste wel wat er gebeurt. Om zijn belofte van ,,miljoenen” uitzettingen in te lossen, laat Trump de vreemdelingenpolitie ICE haar net wijd uitgooien. Ook mensen zonder criminele antecedenten worden opgepakt, vastgezet en uitgezet, bij verkeerscontroles en invallen op werkplekken en zelfs in woningen.
Terwijl de economie onder Trump landelijk al weinig optimisme losmaakt, schaadt zijn agressieve uitzettingsbeleid ook specifiek de lokale economie van steden met grote migrantengemeenschappen. Ondernemers klagen hier dat hun werknemers of klanten niet meer naar buiten durven, waardoor ze omzet mislopen.
Decennia lang gingen de Democraten er (onterecht) van uit dat het snelgroeiende kiezersblok van hispanics levenslang relatief massaal op hen zou stemmen. Trump doorbrak die demografische wensdroom. Maar de uitslag in New Jersey verraadt dat hij die steun ook kan verspelen en dat latino’s zeker geen Republikeinse kiezers voor het leven zijn.
De verkiezingen van dinsdag vormen de informele aftrap van de campagne voor de Congresverkiezingen van 2026. Hoewel ze plaatshadden op lokaal- en deelstaatniveau en er geen nationale races waren en het voor een oppositiepartij doorgaans makkelijker is om kiezers te mobiliseren dan voor een machtspartij, bevatten de uitslagen een duidelijke landelijke waarschuwing voor de Republikeinen. Trump mag van de grondwet niet meer opgaan voor een nieuwe termijn, maar zolang hij in het Witte Huis zit (tot begin 2029) zullen kiezers Republikeinse kandidaten met de president blijven vereenzelvigen. Zeker zolang de economie Amerikanen blijft tegenvallen, de president wél druk is de democratie in een greep te nemen en zijn omstreden uitzettingscampagne doorzet, kan zijn partij daar electoraal op afgerekend worden.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet
Source: NRC