Het ging bij de verkiezingen dus niet over de noodzaak Nederland te herbewapenen en ook niet over de klimaatcrisis – Apeldoorn aan zee, samengevat. Migratie en zorg waren veel dichterbij. Het voelde onwezenlijk. ‘Rust in de portemonnee’, ‘Het kan wel’ of ‘Een fatsoenlijk land’: de leuzen leken gehurkt verzonnen voor een rijk land dat z’n navel bestudeert.
Intussen verandert de digitale informatievoorziening van de burger revolutionair. Waardoor het gezond functioneren van de democratische rechtsstaat ronduit bepaald wordt. En waar een nieuw kabinet mee aan de gang moet. Verslavende en manipulatieve algoritmen van dominante Amerikaanse en Chinese platformbedrijven maken nu de dienst uit. De socials groeien in gebruik, reikwijdte en technische verfijning zo hard dat de effecten ervan nauwelijks bij te houden zijn.
Europese regulering, zoals de Digital Services Act, staat in de lidstaten nog in de kinderschoenen en wordt door de techsector zo hard mogelijk tegengewerkt. Zal een nieuw kabinet de noodzaak tot ingrijpen onderkennen? Techregulering was wel terug te vinden in de meeste partijprogramma’s van links en midden. Maar zodra het in Den Haag over ‘mediabeleid’ gaat blijft het meestal bij knutselen aan de publieke omroep, waar partijen vaak belangen hebben. Dit is een maatje groter.
Er staat niet minder dan het voortbestaan van de onafhankelijke nieuwsuitgevers in de EU op het spel. Misschien niet meteen volgend jaar, maar wel op termijn. Dat vraagt om een bredere ‘Haagse’ blik dan alleen maar op het ontwarren van de verouderde ledenomroepen in ‘productiehuizen’, of het lot van Nederland twee. Spielerei vergeleken bij het permanent verdringen van professionele (betaalde) journalistiek op de grote platforms. Die tegelijk zonder toestemming geëxploiteerd is als trainingsmodel voor AI. Uitgevers en mediamakers zijn aldus gelijktijdig én bestolen én buiten spel gezet. De fraaie eigen nieuwsapps voor betalende consumenten hebben nauwelijks toekomst meer. Daarmee komt de journalistiek op losse schroeven. En dat verzwakt de democratie.
Wie nu een zoekvraag intikt wordt al vaak niet meer naar de bronnen verwezen, de zogeheten ‘click out’, maar krijgt door AI gecomponeerde uitleg, advies en complete handleidingen. Welke burger zoekt er dan verder? Het open internet lijkt zich aldus te sluiten.
Vrije uitgevers verloren al de macht over hun distributie aan internet, maar zien nu ook de zeggenschap over inhoud, de prioriteit en dus over de selectie van nieuws aan zich ontglippen. Dat alles dankzij algoritmen die selecteren op emotie, ophef, leeftijd of dataprofiel, per gebruiker op maat. Naar wens van de eigenaar.
Journalistieke inhoud wordt achter de rug van de makers om aldus herverpakt, ingekort en opnieuw samengesteld, in een synthetisch AI-bericht. Nieuwe gebruikers – de social media natives – groeien al op met deze nieuwsrobot, die parasiteert op de journalistiek. Ook zorgwekkend: de veertigers lezen nu minder ‘echt nieuws’ dan toen ze 30 waren. Ook zij haken af ten gunste van zoekmachines en socials. Nieuws is gratis grondstof die vanzelf naar je toe komt. En bedenk dan dat 80 procent van de advertentie-inkomsten bij het nieuws al naar de VS en China vloeiden.
Dat verplicht de nieuwssector dus tot een innovatie-spurt, van zo’n beetje hun totale functie. En een herdefiniëring van het soort journalistiek waar de uittocht van nieuwe gebruikers mee te stuiten is. Die moeten immers straks ook nog een (betaalde) relatie met professionele journalistiek willen. Maar met welk product? Podcast, video, ‘eigen’ socials? Is er nog tijd om dat uit te vinden, of is het te laat?
Op de nieuwsmarkt schuiven de panelen al. Uitgevers verdedigen de paywall door de waarde van het abonnement te vergroten. Betalende lezers krijgen ongevraagd ‘gratis’ toegang tot regionale titels erbij, maandelijks een ‘gratis’ e-boek, extra puzzels of podcasts, toegang tot de New York Times bij NRC.
Uitgever DPG nam de dramatische stap voor álle studenten de betaalmuren van álle titels permanent uit te schakelen. En noteert nu tienduizenden aspirant gebruikers. Hoe je die groep na de studie alsnog aan het betalen krijgt, is wel de vraag. Het tekent de nervositeit. Is dit innovatie of valreep-marketing? Dát uitgevers en journalisten bescherming verdienen in deze storm, is helder. Anders moeten Instagram of TikTok de macht maar gaan controleren. En als het echt niet anders kan, blijven we op de laatst overgebleven persen kranten drukken en op de fiets bezorgen. Daar komt echt niemand tussen…
Folkert Jensma is jurist en journalist en schrijft om de week op woensdag.
NIEUW: Geef dit artikel cadeauAls NRC-abonnee kun je elke maand 10 artikelen cadeau geven aan iemand zonder NRC-abonnement. De ontvanger kan het artikel direct lezen, zonder betaalmuur.
Doorzie de wereld van technologie elke week met NRC-redacteuren
Source: NRC