Na een indrukwekkende carrière maakte de Portugese pianist Maria João Pires (81) afgelopen zaterdag bekend te gaan stoppen. De vermaarde muzikant, die bij honderdduizenden liefhebbers in het hart zit, was op haar best met subtiele Chopin en heldere Bach.
schrijft voor de Volkskrant over klassieke muziek en opera.
Naturel. Poëtisch. Puur. De woorden vallen steevast als het pianospel van Maria João Pires (81) wordt omschreven. Nee, de wereldvermaarde Portugese is geen klavierleeuw. Ze heeft nu eenmaal geen aanleg voor de bravoure van componisten als Franz Liszt. Haar handen zijn er te klein voor, haar geest misschien te gevoelig. Des te beter kan ze overweg met subtiele Chopin en heldere Bach.
Of liever: kon ze overweg. Want zaterdag, bij een prijsuitreiking in Lissabon, liet Pires weten dat ze stopt. In juni kreeg ze een beroerte en het herstel gaat langzaam. Destijds duidde ze de fysieke tegenslag als ‘een teken, een waarschuwing’, maar zaterdag kwam er haar psyche bij. Pires had zichzelf nooit ‘werkelijk geaccepteerd’ gevoeld, ondanks haar pogingen bij ‘een maatschappij, een groep vrienden en collega’s te horen’.
Zei de pianist die speelde in ’s werelds belangrijkste zalen. Die topdirigenten en -orkesten aaneenreeg. Die tientallen albums maakte, duizenden concerten gaf en bij honderdduizenden liefhebbers in het hart zit. Maar de flow van de klankwereld en het stroeve van de echte kreeg ze nooit bij elkaar.
Toen de Volkskrant haar in 2015 trof voor een interview, zag de verslaggever zachte ogen onder een stekeltjescoiffure. De antidiva, toen 70, had al eens overwogen een punt te zetten achter haar loopbaan. Ze was de vermoeienissen van een carrière beu. Maar de waarheid, bekende ze in Brussel, was dat ze niet kón stoppen. ‘Muzikant zijn is geen beroep, het is een missie.’
Die begon toen ze 3 was. Thuis in Lissabon drentelde Pires rond tijdens de pianolessen van een ouder zusje. Amper was de kruk vrij, of Maria João klom erop. Toets voor toets reconstrueerde ze de muziek die ze zojuist had gehoord. Of ze verdiepte zich in één enkele toon, die ze in wisselende gradaties urenlang aansloeg. ‘Ik was gefascineerd door geluid, ik dróómde van geluid.’
Op haar 4de trad ze voor het eerst op. Ze kon terecht op het conservatorium van Lissabon en vertrok op haar 18de met een studiebeurs naar Duitsland. De eerste prijs op een Beethoven-concours in Brussel opende in 1970 de weg naar de internationale podia. Zes jaar later debuteerde ze in Nederland.
‘Een openbaring’, schreef de Volkskrant na haar solorecital in Den Haag, met een Mozart-sonate die zowel tintelde als diep groef. In 1987, weer met Mozart, maakte ze kennis met het Amsterdamse Concertgebouworkest. In de decennia daarna kwam Pires vaak terug, ook in de serie Meesterpianisten. Naar die fameuze zondagavonden in het Concertgebouw bracht ze graag jong talent mee. In 2005 waren dat de broers Arthur en Lucas Jussen, destijds 9 en 12 jaar oud.
Voor pianolessen trokken ze in bij Pires, eerst in Portugal, later in Brazilië. Hun moeder, de fluitist Christianne van Gelder, ging mee. ‘We keken enorm tegen haar op. Eerst durfde ik amper in haar buurt te komen, maar ze bleek juist heel aanraakbaar. Voor de jongens was het een lange logeerpartij, ze mochten naar hartenlust spelen en ravotten. Als ze onder het stof binnenkwamen hoefde ik ze niet eerst onder de douche te zetten. Welnee, meteen les.’
Maria João is niet van het intellectuele’, zei Lucas in 2015 in de Volkskrant. ‘Ze speelt een stuk zoals ze het voelt. Als je de bladmuziek erbij pakt, klopt misschien niet elk detail. Maar over haar Chopin-nocturnes komt niemand heen.’
En Arthur: ‘Bij mij legde ze een bommetje tijdens een Mozart-les. Ze leerde me een sonate niet zomaar lekker snel weg te spelen. In elke noot schuilt iets speciaals.’
Haar zorg voor de jeugd viel niet uit de lucht. Drie weken voor haar geboorte overleed haar vader. In het gezin zonder kostwinner kwam het talentje goed van pas. Later zag ze: ‘De druk geld te moeten verdienen kwam veel te vroeg. Dat trauma heeft me nooit meer verlaten.’
Van haar grootvader, een boeddhist, leerde ze dat je bij problemen altijd een keus hebt. Of je gaat de strijd aan, of je aanvaardt de situatie en stippelt je eigen koers uit. Ze herkende het bij Beethoven en Schubert. Beethoven: de idealist die streed voor rechtvaardigheid. Schubert: de ‘aanvaarder’ die de blik naar binnen sloeg.
Maar op het podium zal ze het niet meer laten horen. Op 19 maart 2025 speelde Maria João Pires voor het laatst in Nederland. Voor haar fans resten de albums, en dat ene goudomrande filmfragment.
Amsterdam, Concertgebouworkest, 1998, de camera’s zijn erbij. Bij een openbare repetitie grijpt Pires wanhopig naar haar hoofd. Dirigent Riccardo Chailly heeft zojuist een ander Mozart-stuk ingezet dan ze had verwacht. Chailly zwaait ontspannen door. Je kúnt het, seint hij. Ik zal het proberen, zegt Pires. Waarna ze het onvoorbereide pianoconcert vlekkeloos uit het hoofd speelt. Naturel. Poëtisch. Puur.
Over lesgeven
‘Ik praat en musiceer met leerlingen. Het gaat om delen. Ik leer net zoveel van hen als zij van mij.’
Over pianotechniek
'Armen, handen, vingers, alles moet tegenwoordig snel en efficiënt presteren. Dat noem ik geen techniek, maar mechaniek.’
Over een droom
De bel gaat en ze doet open. Vader Pires stapt binnen en maakt een praatje met haar moeder, twee zussen en een broer. Maria João ziet hij over het hoofd. Hij overleed drie weken voordat ze werd geboren.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant